Oekraïners zijn voor, maar er is ook scepsis

31 maart 2016 (Trouw) – Wie rondreist in Oekraïne kan niet om het pro-Europa-sentiment heen. Een mogelijk ‘nee’ bij het referendum in Nederland maakt dan ook veel los. Al is er ook scepsis. ‘Dit gaat banen kosten.’

Zodra ze alleen al het woord ‘referendum’ hoort, lopen de emoties op bij de Oekraïense Olena Kovaltsjoek (54). “Oh, ik heb daarover gehoord. Neem ons alstublieft. Niet voor mij, maar voor onze kinderen. Zij verdienen het om in een betere wereld op te groeien.” En ze is niet de enige. “Waarom haten jullie ons? Waarom geven jullie ons geen kans?”, reageert haar landgenoot Igor Vasilivitsj (43) uit Kramatorsk. “Wat hebben wij verkeerd gedaan?”

>Lees verder

Een dag, vijf dode potvissen

(Trouw) – 9 uur. Vijf dode potvissen liggen treurig in de ochtendzon bij paal 12. Eergisterenavond zijn deze jonge mannetjes aangespoeld op het strand van Texel. Walviskenner en eilander Adri Vonk was er ’s avonds al bij. En had meteen weinig hoop dat ze het zouden overleven. “Ze waren beschadigd en lagen op hun zij”, zegt hij veelbetekenend.

>Lees verder

Smokkelen voor de Oekraïense nep-Ikea

(Trouw De Verdieping) – In haar boek ‘Het land dat maar niet wil lukken’ voert oud-Trouw-correspondent Fleur de Weerd markante Oekraïners op. Zo neemt radio-dj Sasja haar mee op smokkelpad. Een voorpublicatie.

omslagSasja Kipa is de populairste jongen van de stad. De 26-jarige is lang, draagt een grote bril met zwart montuur, bretels en presenteert een dagelijks programma op de lokale radio. Overal waar hij gaat, stoppen mensen om hem een hand te geven. Maar als ik hem vraag naar zijn populariteit, vertrouwt hij me toe dat hij het ermee gehad heeft. “Oezjhorod is als een Amerikaanse high school uit de film. Leuk hoor, al die aandacht, maar het verveelt gauw”, zegt hij.
>Lees verder

Corrupte vrijwilligers in Oekraïne? Tja het is oorlog

24 januari 2015 (Trouw) – Beschermende kleding, nachtverrekijkers en wapens. Militairen in het oosten van Oekraïne hebben ze hard nodig, ontdekte Maksim Muzika (35) toen hij daar vorig jaar als vrijwilliger vocht. Bij terugkomst in Kiev richtte hij met twee vrienden een fonds op, Narodni Til. Via sociale media haalt hij geld op voor de soldaten. Binnen drie maanden haalden ze twee miljoen euro op.

Een smak geld, maar zijn fonds werkt niet erg professioneel. Muzika haalt geld op via zijn persoonlijke bankrekening en legt nauwelijks verantwoording af. Af en toe zet hij een foto op Facebook om te laten zien dat hij iets heeft gekocht. “Ik heb geen tijd om meer te doen”, zegt hij. “Maar dat is ook niet nodig. Mensen vertrouwen ons.” Tikt de overheid hem niet op de vingers? Muzika grijnst. “Nee, die is bang voor ons.”

Sinds het uitbreken van het conflict geven de Oekraïners gul aan het leger en aan gewonden in het oosten. In stadsbussen en op lantaarnpalen in de grote steden hangen oproepen om geld of spullen te doneren en in de meeste winkels staan collectebussen. In het afgelopen jaar zijn er tientallen nieuwe organisaties opgericht en er zijn honderden vrijwilligers die ongeregistreerd geld ophalen.

C Anastasia

Foto die Anastasia deelde op facebook om donateurs te laten zien hoe hun geld terecht komt.

Er worden miljoenen opgehaald. Hoeveel precies, weet niemand. Bedragen zijn niet bekend en waar het terecht komt evenmin. De overheid controleert niet of nauwelijks. Alles gaat op basis van vertrouwen.

Het gaat niet altijd goed. De Oekraïense BBC-afdeling deed een klein onderzoek naar de collecteboxen op straat. Daaruit bleek dat collecteurs soms wel 40 procent van het geld dat ze ophalen, zelf houden. Oekraïense media berichtten ook al over ‘vrijwilligers’ die geld in eigen zak staken in Odessa en Dnjepropetrovsk.

“Er zitten rotte appels tussen”, geeft Muzika toe, in het dagelijks leven financieel adviseur. Hij vertelt over een soldaat die gedoneerde spullen verkocht en het geld naar zijn familie stuurde. Toch zijn de meest vrijwilligers goed, weet hij. Met een grijns: “Ook al voldoen we misschien niet helemaal aan jullie westerse standaarden.”

Andere vrijwilligers bevestigen zijn verhaal. Anastasia Kuzmina (30) en Katja Viktorenkova (35) – in het dagelijks leven tekstschrijver en huisvrouw – halen geld en spullen op voor vluchtelingen en families van militairen. Viktorenkova heeft geen vertrouwen in de acties van de overheid. “In een sms-actie voor het leger werd bijna tachtig miljoen euro opgehaald. Niemand weet wat daarmee is gebeurd.” Dus doen de vrouwen het liever zelf. Kuzmina: “Ook al gaat het weleens mis, Oekraïners geven liever geld aan gewone mensen dan aan overheden of organisaties. Het is een via via-economie.”

Kleine vergrijpen worden door de vingers gezien, maar grote fraudeurs worden aangepakt, zegt Muzika. “Als we zien dat mensen collecteren om te stelen, pakken we ze op, meestal in samenwerking met de politie of geheime dienst.” Hij wil niet zeggen wat er gebeurt met deze fraudeurs. “We straffen ze”, zegt hij met toegeknepen ogen. “Het gaat niet altijd volgens de wet. Het is oorlog.”

Hoewel de vrijwilligers last hebben van de fraude, twijfelen ze over de vraag of er meer controle van bovenaf moet komen. “Liever niet”, zegt Muzika. “Ik koop wapens op de zwarte markt, dat is snel en effectief. Als we alles op jullie westerse ‘legale’ manier doen, krijgen de soldaten niets en verliezen we deze oorlog.”

Vrijwilligster Viktorenkova knikt en vertelt een grap die rondgaat onder vrijwilligers. “Waarom heeft Oekraïne nog geen kernwapens? Omdat de vrijwilligers die nog niet hebben besteld.” Daarna vervolgt ze serieus. “Wij hebben geen overheid die zich aan de wet houdt. De grote aantallen vrijwilligers laten in mijn ogen zien dat Oekraïne volwassen wordt, dat de burgers tegenwoordig zelf verantwoordelijkheid nemen. Het is een soort crowdfunding. Dat er dingen fout gaan, moeten we accepteren tot we een overheid hebben die we kunnen vertrouwen.”

Het Oekraïense ministerie van financiën, verantwoordelijk voor het controleren van vrijwilligers en collecterende organisaties, wil niet reageren op vragen van Trouw.

Wordt Oost-Oekraïne het volgende bevroren conflict?

2 oktober 2014 (Trouw) – Ze hebben er goedkoop Russisch gas, de geheime dienst heet KGB, er wordt Russisch gesproken en er is geen McDonalds. De facto staat Transnistrië is de droom van menig separatist in Oost-Oekraïne. Een droom die wel eens uit zou kunnen komen volgens veel Rusland-deskundigen. Trouw ging kijken in het mogelijk voorland van Donetsk en Loegansk. Lees verder

25.000 chassidische joden vieren nieuwjaar in Oekraïne

26 september (Trouw/ het Parool) – Een man met een enorme hoed en pijpenkrullen gooit een fruitschil op de grond. Zingend in het Hebreeuws rent hij langs een Oekraïense politieagent aan de kant van de weg. “Onbeschaafd,” mompelt die. Dan schrikt hij. “Niet dat ik antisemitisch ben, hoor. Maar ze moeten wel hun troep opruimen.”

image (34)Oeman, in het hart van Oekraïne, is voor een week veranderd in een mini-Jeruzalem. Het is Rosj Hasjana, ofwel Joods Nieuwjaar. Dat betekent dat 25.000 chassidische Joden uit de hele wereld op pelgrimsreis naar dit plaatsje komen. In Oeman ligt een bekende rabbijn begraven: rebbe Nachman van Breslow, de achterkleinzoon van de stichter van het ultraorthodoxe chassidisme. In 1810 blies hij hier zijn laatste adem uit.

Overal lopen mannen in zwart-witte pakken, met bont afgezette hoeden of keppeltjes op. Ze bidden, zingen en dansen op straat. De buurt speelt erop in door koosjer eten te verkopen en sovjetappartementen te verhuren voor flinke bedragen in dollars.

Op het oog is alles zoals in voorgaande jaren. Maar zowel in Israël als in Oekraïne is het oorlog. En dat heeft consequenties. Bijvoorbeeld voor de veiligheid van de pelgrims. Er zijn 440 Oekraïense politieagenten ingezet die samenwerken met twaalf militairen uit Israël en met de Rode Davidster, het Israëlische equivalent van het Rode Kruis. Ook lopen er tientallen particulier ingehuurde beveiligers rond. Zijn ze in Oeman soms bang voor separatisten? “Meer voor internationale extremisten,” zegt een woordvoerder van de gemeente.

De afgelopen jaren kwamen er wel provocaties uit Oekraïne, vertelt hij. Aanhangers van de Russisch-orthodoxe kerk en de ultra-rechtse politieke partij Svoboda zetten bijvoorbeeld een gezegend kruis bij het meertje waar de pelgrims zich ritueel wassen. “Maar dit jaar verwachten we dit niet, vanwege onze eigen oorlog.”

Chassidim in OemanJoden en Oekraïners zijn dichter bij elkaar gekomen, aldus de Joodse vereniging voor repatriëring naar Israël in Kiev. “Rusland is fascistisch,” zeggen zij. “Daardoor zijn er dit jaar nu al twee keer zo veel Joden uit Oost-Oekraïne en Rusland naar Israël verhuisd dan normaal. Joden over de hele wereld staan achter Oekraïne.”

Bij het graf van Nachman staat inderdaad een doos voor donaties voor het Oekraïense leger. “Ik heb er wat ingedaan,” zegt Mordegaj Natif (31) “Wij weten er alles van om zo dicht op je vijand te leven. Daarom zijn we ook niet bang hier te komen.”

Maar niet iedereen is even betrokken. “Ik heb niets met Oekraïne,” zegt Adir (17). “Ze verkopen hier alleen maar troep.” Hij heeft op de markt een neppistool gekocht– die verkopen ze niet in Israël – dat nu al kapot is. Adir probeert de marktkoopman zo ver te krijgen dat hij hem zijn geld terug geeft, maar de man staat angstig achter het gaas dat hij heeft opgehangen tegen diefstal. “Ze pakken alles,” legt de verkoper uit, “moet je zien, het gaas is al verbogen.” Adir schudt zijn hoofd. “Mijn opa komt uit Oekraïne”, hij wijst naar de koopman, “en het was waarschijnlijk zijn vader die de nazis hielp en mijn opa’s familie heeft vermoord.”

“We zijn er nog niet helemaal,” geeft Chajim Chazin toe, een Israëliër al vier jaar in Oeman woont. “De meeste pelgrims komen alleen voor religie en de Oekraïners willen alleen geld verdienen.”

image (35)Toch ziet ook hij verandering. Hij wijst naar een poster op de muur met ‘Antisemitisme nee’ in het Oekraïens. “Poetin heeft de Oekraïners antisemieten genoemd. Nu doen zij er alles om zijn ongelijk te bewijzen. Dat merk ik elke dag. Oekraïners zijn plotseling geïnteresseerd in mijn geloof.”

Maar er is nog een lange weg te gaan. Achter hem duwt een joodse jongetje wild een oud vrouwtje opzij dat haar kraampje staat te sluiten. Ze wankelt, denkt dan aan de dollars in haar portemonnee en slikt haar frustratie weg.

Chassidisme

Het chassidisme komt oorspronkelijk uit Oost-Europa. Joden die dit ultraorthodoxe geloof aanhangen bestuderen in de regel voltijds de Thora. Ze worden hierbij vaak financieel gesteund door de staat Israël.

Oeman kende een bloeiende Joodse gemeenschap. In de Tweede Wereldoorlog werden alle 17.000 Joodse inwoners door de nazi’s vermoord.

De overgrote meerderheid van de pelgrims die deze week in Oekraïne verblijven komt uit Israël. De rest komt vooral uit chassidische gemeenschappen in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.

In Slavjansk lijkt alles rustig, tot het over Poetin gaat

15 september 2014 (Trouw) – Wie door Slavjansk loopt, merkt op het eerste gezicht niet dat het er de hele zomer oorlog is geweest. Er zitten stelletjes op een bankje in de zon, een vrouw koopt taart bij de bakker en in de tuin van de Russisch-orthodoxe kerk wordt de naamdag van een heilige gevierd. Aan voorbijgangers wordt borsjtsj uitgedeeld, die zij aan lange tafels gulzig oplepelen.

Maar dan gebeurt het. Aan tafel wordt het thema ‘Poetin’ aangesneden. Een jongen van een jaar of 25 zegt dat de Russische president er op uit is heel Oekraïne te annexeren. Een iel vrouwtje met een hoofddoek springt op. “Wat, een fascist onder ons? Scheer je weg, Poetin probeert ons Oekraïners te redden. Het is het Westen dat het voorzien heeft op ons orthodoxe geloof.” De jongen vertrekt geen spier. Hij kijkt spottend naar haar. “Mens, je ziet dingen die er niet zijn. Poetin gaat jouw geloof niet verdedigen, hij wil je inlijven.”

Slavjansk is een licht ontvlambare stad. De Oekraïners hebben hem nu twee maanden in handen, maar iedereen weet dat de separatisten en Russen ieder moment terug kunnen komen. Toch zijn de 90.000 vluchtelingen bijna allemaal teruggekomen. Ze hebben niets anders dan hun huis en baan, zeggen ze. Ze verlangen terug naar de rust van voor de oorlog.

Of ze die vinden is maar de vraag. Anna Sentsjenko (50) dacht eerst van wel. Toen ze in juli terugkwam uit West-Oekraïne organiseerden haar buren een welkomstdiner in de tuin. Maar al snel bleek dat ze uit elkaar waren gegroeid. “We zijn bijna het enige gezin dat openlijk pro-Oekraïens is in de buurt. We groeten elkaar wel, maar praten niet echt.”

Dichter bij elkaar
Veel mensen zijn getraumatiseerd. Bijvoorbeeld marktkoopvrouw Helena (40). Zij heeft wekenlang zonder stroom gezeten en zat dagenlang in de schuilkelder tijdens bombardementen. Als er even stroom was, keek ze Russische televisie. “Het was verschrikkelijk. Maar we zijn dichter bij elkaar gekomen”, vertelt ze. En dan: “Of ja, eigenlijk alleen ons soort mensen. Die de separatisten terug willen.”

Waarom ze dat wil, vindt ze moeilijk uit te leggen. Het was niet per se het verschil in gezag. Dat was niet zo groot, zegt ze. “Misschien omdat het Oekraïense leger ons zo heftig bombardeerde”, zegt haar collega Tatjana (50). Helena: “En omdat ze op televisie zeggen dat de nationale garde ons nu komt vermoorden.”

Dat is de grootste angst van de vrouwen: Oekraïense vrijwilligersbataljons die wraak komen nemen. “Ik heb ze nog niet gezien en de soldaten hier zijn op zich aardig, maar ik weet dat ze voor ons komen, dat heb ik via via gehoord. Daarom geef ik je mijn achternaam niet.”

Schooldirecteur

Bizar, vinden de pro-Oekraïners. Separatisten plunderden en schoten, nu is er rust, zeggen zij. Maar helemaal uit het niets komt het verhaal van de Russische televisie niet. Amnesty International rapporteerde vorige week dat het zogenoemde Aidar-bataljon in Noord-Loegansk het recht in eigen hand heeft genomen en collaborateurs met geweld vastzette.

Sentsjenko vindt het geen fijn onderwerp. Liever wil ze haar dochter voorstellen. Vlada is vijftien jaar en activiste, een vrolijk meisje dat Oekraïense vlaggen op bushokjes en lantaarnpalen schildert. Anna gloeit van trots. Ook al moet ze op school vaak horen dat ze fascist is, het meisje houdt haar hoofd recht: “Ik weet dat ik gelijk heb. De directeur van de school is nu zelfs bang voor me.”

Tatjane en Helena. C Fleur de WeerdHelaas, zegt Sentsjenko, is er nog een ander kind. Ze heeft een zoon uit een eerder huwelijk, Slavik (31). “Hij was als kind al een moeilijke jongen, wilde niet werken en had geen vrienden.” Ze laat een foto van hem zien toen hij achttien was. Een jongen die met geknepen ogen in de camera kijkt, zoals meer pubers doen om stoer te doen. “Hij belde me gisteren vanuit Donetsk en zei dat hij voor de separatisten gaat vechten. Hij zegt dat hij Vlada niets zal doen, maar ik ben bang dat ze over een paar jaar elkaar zullen afmaken.” “Hij belde mij ook”, zegt haar dochter. “En zei dat hij me zou beschermen, dat dat zijn taak was als Rus. Toen zei ik dat ik geen Russische familie heb.”

Propaganda
Hoe dit kon gebeuren in één gezin, weten moeder en dochter niet. “Ik denk dat het vooral zijn natuur is”, zegt Sentsjenko. “Hij denkt dat Poetin hem rijk gaat maken. Het is een beetje een leeghoofd, dus er is in zijn kop genoeg ruimte voor propaganda. Ook denk ik dat hij nu denkt dat hij wel vrienden heeft.”

Op de markt geeft Tatjana toe dat er op de Russische televisie ‘soms’ wordt gelogen. Maar de indoctrinatie aan de Oekraïense kant is volgens haar net zo erg. “Een vriendin van me gelooft niet dat het Oekraïense leger ons heeft gebombardeerd, omdat hun televisie dat niet laat zien. Je zou zeggen dat ze beter mij kan geloven, ik heb het met mijn eigen ogen gezien.”

Maar als er aan beide kanten propaganda wordt gebruikt, waarom kiezen ze er dan voor om de Russische propaganda te geloven? Even kijken de marktverkoopsters verbaasd. “Omdat zij liegen voor een goed doel natuurlijk”, zegt Tatjana dan. “Je moet wel als je een oorlog wilt winnen.” Helena knikt. “Voor stabiliteit en goede pensioenen en terug zoals het was in de Sovjet-Unie. Die westerlingen vertrouw ik niet.”

Intussen wordt er aan de lange tafels bij de kerk verder geruzied. De vrouw met hoofddoek schreeuwt en huilt tegelijkertijd, de jongen blijft nukkig zitten. Een vrijwilligster uit de kerk vindt het genoeg en pakt het eten van de twee weg. “Hou eens op, we zijn allemaal Oekraïners en hebben dit allemaal niet gewild. Jullie zeggen dat jullie vrede willen, gedraag je daar dan naar.” Een man in een habijt knikt. Maar de jongen en de vrouw lopen weg, allebei een andere kant op.

Poetin en de Oekraïense chocoladekoning (en andere oligarchen)

10 april 2014 (Trouw) – In het centrum van Kiev staat een sprookjeswinkel. Voor de goud glimmende etalage staan hier iedere dag groepjes Oekraïners zich te vergapen aan bewegende miniatuurfabrieken en kastelen van chocolade en felgekleurd suikerwater. “Niet te weerstaan”, zegt een man die glimlachend de winkel uitkomt, met twee tassen vol snoepgoed. “Ik heb alvast ingeslagen voor Pasen.”

Lees verder