De Krim is van ons

(Trouw katern Letter&Geest) – Sovjetschrijver Konstantin Paustovski beschreef in 1944 de herovering van de Krim op de nazi’s. Dit – net in het Nederlands vertaalde – verslag roept associaties op met Ruslands ‘bevrijding’ van de Krim in 2014. Toch is er een verschil.

Het is inmiddels bijna tweeënhalf jaar geleden dat de Krim door Rusland werd geannexeerd. En toch staat het nog op muren in Kiev gespoten, op zowel Russische als op Oekraïense propagandaposters gedrukt en duikt het op op twittertijdlijnen van jongeren uit zowel Moskou als Lviv: Krim nasj. De Krim is van ons.

Met zulke woorden wordt niet over de Oost-Oekraïense regio’s Donetsk en Loegansk gesproken. Dit duidt op een verschil. De band die Oekraïne en Rusland met de Krim hebben is emotioneler. En de strijd om het schiereiland, die tegenwoordig vooral in woord gevoerd wordt, gaat niet om wat de inwoners ervan willen. Het is een strijd om herinneringen tussen Oekraïne en Rusland.

>Lees verder

Oekraïners zijn voor, maar er is ook scepsis

31 maart 2016 (Trouw) – Wie rondreist in Oekraïne kan niet om het pro-Europa-sentiment heen. Een mogelijk ‘nee’ bij het referendum in Nederland maakt dan ook veel los. Al is er ook scepsis. ‘Dit gaat banen kosten.’

Zodra ze alleen al het woord ‘referendum’ hoort, lopen de emoties op bij de Oekraïense Olena Kovaltsjoek (54). “Oh, ik heb daarover gehoord. Neem ons alstublieft. Niet voor mij, maar voor onze kinderen. Zij verdienen het om in een betere wereld op te groeien.” En ze is niet de enige. “Waarom haten jullie ons? Waarom geven jullie ons geen kans?”, reageert haar landgenoot Igor Vasilivitsj (43) uit Kramatorsk. “Wat hebben wij verkeerd gedaan?”

>Lees verder

De prijs van vooruitgang

 (Trouw, de verdieping) – Oekraïense economen zijn voorstander van het EU-associatieverdrag. Maar ze zijn verdeeld over de vraag of het Oekraïne daadwerkelijk welvarender maakt. ‘Zijn we er wel klaar voor?’

In Droezi, een hip cafeetje in Kiev met veel superfood op de kaart zit econoom Taras Katsjka, ombudsman voor belastingzaken en mede-auteur van het EU-associatieverdrag. Glunderend vertelt hij. “Het verdrag biedt ons enorme mogelijkheden. Het opent niet alleen de Europese markt voor ons, maar ook die in China en het Midden-Oosten. Het is alsof de EU garant voor ons staat en iedereen met ons zaken wil doen.”

>Lees verder

Donetsk bereidt zich voor op een bevroren toekomst

(Trouw.nl) – Rijen voor de provisorische grens, nergens een Zara of McDonald’s, geen werkende pinautomaten en grote posters met ‘dank u Rusland.’ De Volksrepubliek Donetsk heeft al flink wat weg van de andere bevroren conflictgebieden: Abchazië in Georgië en Transnistrië in Moldavië.
Een bevroren conflictgebied is een gebied dat ooit verwikkeld was in een militair conflict dat nooit formeel is beëindigd, maar voor eeuwig lijkt te zijn gepauzeerd.

>Lees verder

Smokkelen voor de Oekraïense nep-Ikea

(Trouw De Verdieping) – In haar boek ‘Het land dat maar niet wil lukken’ voert oud-Trouw-correspondent Fleur de Weerd markante Oekraïners op. Zo neemt radio-dj Sasja haar mee op smokkelpad. Een voorpublicatie.

omslagSasja Kipa is de populairste jongen van de stad. De 26-jarige is lang, draagt een grote bril met zwart montuur, bretels en presenteert een dagelijks programma op de lokale radio. Overal waar hij gaat, stoppen mensen om hem een hand te geven. Maar als ik hem vraag naar zijn populariteit, vertrouwt hij me toe dat hij het ermee gehad heeft. “Oezjhorod is als een Amerikaanse high school uit de film. Leuk hoor, al die aandacht, maar het verveelt gauw”, zegt hij.
>Lees verder

Corrupte vrijwilligers in Oekraïne? Tja het is oorlog

24 januari 2015 (Trouw) – Beschermende kleding, nachtverrekijkers en wapens. Militairen in het oosten van Oekraïne hebben ze hard nodig, ontdekte Maksim Muzika (35) toen hij daar vorig jaar als vrijwilliger vocht. Bij terugkomst in Kiev richtte hij met twee vrienden een fonds op, Narodni Til. Via sociale media haalt hij geld op voor de soldaten. Binnen drie maanden haalden ze twee miljoen euro op.

Een smak geld, maar zijn fonds werkt niet erg professioneel. Muzika haalt geld op via zijn persoonlijke bankrekening en legt nauwelijks verantwoording af. Af en toe zet hij een foto op Facebook om te laten zien dat hij iets heeft gekocht. “Ik heb geen tijd om meer te doen”, zegt hij. “Maar dat is ook niet nodig. Mensen vertrouwen ons.” Tikt de overheid hem niet op de vingers? Muzika grijnst. “Nee, die is bang voor ons.”

Sinds het uitbreken van het conflict geven de Oekraïners gul aan het leger en aan gewonden in het oosten. In stadsbussen en op lantaarnpalen in de grote steden hangen oproepen om geld of spullen te doneren en in de meeste winkels staan collectebussen. In het afgelopen jaar zijn er tientallen nieuwe organisaties opgericht en er zijn honderden vrijwilligers die ongeregistreerd geld ophalen.

C Anastasia

Foto die Anastasia deelde op facebook om donateurs te laten zien hoe hun geld terecht komt.

Er worden miljoenen opgehaald. Hoeveel precies, weet niemand. Bedragen zijn niet bekend en waar het terecht komt evenmin. De overheid controleert niet of nauwelijks. Alles gaat op basis van vertrouwen.

Het gaat niet altijd goed. De Oekraïense BBC-afdeling deed een klein onderzoek naar de collecteboxen op straat. Daaruit bleek dat collecteurs soms wel 40 procent van het geld dat ze ophalen, zelf houden. Oekraïense media berichtten ook al over ‘vrijwilligers’ die geld in eigen zak staken in Odessa en Dnjepropetrovsk.

“Er zitten rotte appels tussen”, geeft Muzika toe, in het dagelijks leven financieel adviseur. Hij vertelt over een soldaat die gedoneerde spullen verkocht en het geld naar zijn familie stuurde. Toch zijn de meest vrijwilligers goed, weet hij. Met een grijns: “Ook al voldoen we misschien niet helemaal aan jullie westerse standaarden.”

Andere vrijwilligers bevestigen zijn verhaal. Anastasia Kuzmina (30) en Katja Viktorenkova (35) – in het dagelijks leven tekstschrijver en huisvrouw – halen geld en spullen op voor vluchtelingen en families van militairen. Viktorenkova heeft geen vertrouwen in de acties van de overheid. “In een sms-actie voor het leger werd bijna tachtig miljoen euro opgehaald. Niemand weet wat daarmee is gebeurd.” Dus doen de vrouwen het liever zelf. Kuzmina: “Ook al gaat het weleens mis, Oekraïners geven liever geld aan gewone mensen dan aan overheden of organisaties. Het is een via via-economie.”

Kleine vergrijpen worden door de vingers gezien, maar grote fraudeurs worden aangepakt, zegt Muzika. “Als we zien dat mensen collecteren om te stelen, pakken we ze op, meestal in samenwerking met de politie of geheime dienst.” Hij wil niet zeggen wat er gebeurt met deze fraudeurs. “We straffen ze”, zegt hij met toegeknepen ogen. “Het gaat niet altijd volgens de wet. Het is oorlog.”

Hoewel de vrijwilligers last hebben van de fraude, twijfelen ze over de vraag of er meer controle van bovenaf moet komen. “Liever niet”, zegt Muzika. “Ik koop wapens op de zwarte markt, dat is snel en effectief. Als we alles op jullie westerse ‘legale’ manier doen, krijgen de soldaten niets en verliezen we deze oorlog.”

Vrijwilligster Viktorenkova knikt en vertelt een grap die rondgaat onder vrijwilligers. “Waarom heeft Oekraïne nog geen kernwapens? Omdat de vrijwilligers die nog niet hebben besteld.” Daarna vervolgt ze serieus. “Wij hebben geen overheid die zich aan de wet houdt. De grote aantallen vrijwilligers laten in mijn ogen zien dat Oekraïne volwassen wordt, dat de burgers tegenwoordig zelf verantwoordelijkheid nemen. Het is een soort crowdfunding. Dat er dingen fout gaan, moeten we accepteren tot we een overheid hebben die we kunnen vertrouwen.”

Het Oekraïense ministerie van financiën, verantwoordelijk voor het controleren van vrijwilligers en collecterende organisaties, wil niet reageren op vragen van Trouw.

Hoe Russisch is Djed Moroz, de Oekraïense kerstman?

7 januari 2015 (Trouw) – Oude sovjettradities leven voort, daar verandert het conflict om Oost-Oekraïne niets aan. ‘Je moet van een kinderfeest geen politiek maken.’

De meeste Leninbeelden zijn neergehaald, de regering zet zich pro-westers op de kaart en het conflict met Rusland heeft een patriottisme losgemaakt zoals niet eerder vertoond sinds het land onafhankelijk werd in 1991. Oekraïne lijkt zich meer en meer los te maken van Rusland en het sovjetverleden.

djed morozMaar betekent dat ook dat het land verwestert? In de feestweek waarin Oud en Nieuw en Kerstmis worden gevierd, blijken de oude tradities hardnekkig, ook al beweert de Russische televisie anders.

Deze week staat Oekraïne in het teken van Kerst, dat hier volgens orthodox gebruik op 7 januari gevierd wordt. Niet alleen de datum is anders dan in Europa. De Oekraïners zetten hun boom met Oud en Nieuw op, niet met Kerst. En de Kerstman ziet er heel anders uit.

Deze week staat Oekraïne in het teken van Kerst, dat hier volgens orthodox gebruik op 7 januari gevierd wordt. Niet alleen de datum is anders dan in Europa. De Oekraïners zetten hun boom met Oud en Nieuw op, niet met Kerst. En de Kerstman ziet er heel anders uit.

Djed Moroz heet hij, grootvadertje vorst. Hij is een Slavische versie van de Kerstman die we kennen uit de Angelsaksische wereld. Hij draagt een kerstmuts van bont, een met krullen versierde cape en hij heeft een orthodoxe staf. Zijn hulpje is geen kleine elf, maar een knap jong meisje met een sneeuwkroontje. Volgens de mythe zijn kleindochter.

Zoals Sinterklaas in Nederland is Djed Moroz een van oorsprong eeuwenoude mythologisch figuur. Met een sovjettintje. De communisten verboden hem in de jaren twintig omdat hij hen deed denken aan priesters en koelakken, en daarmee aan alles wat verdorven was aan het oude Rusland. In de late jaren dertig bedachten ze zich en herintroduceerden hem door de hele Sovjet-Unie.

In de Russische media ging de afgelopen weken het verhaal rond dat de Oekraïners in een poging te breken met de oosterburen de magische figuur hadden afgeschaft. De 27-jarige Serge Torzevski die met zijn vrienden de kerstmarkt op het Kontraktova-plein in Kiev bezoekt kijkt stomverbaasd als hij het hoort. “Zijn ze gek geworden? Wij hebben net zoveel recht op gemeenschappelijke tradities als de Russen.”

De meerderheid van de Oekraïners deelt de mening van Torzevski: orthodoxe en sovjettradities zijn niet alleen van Rusland. Dit geldt evenzeer voor het orthodoxe geloof en de Russische taal. “Je moet politiek los zien van religie en cultuur, en al helemaal van feestdagen”, zegt de 60-jarige Larissa Lipetski. “Het conflict verandert daar niets aan.”

Dat is niet zo gemakkelijk. Religie bijvoorbeeld speelt wel degelijk een rol in het conflict. De orthodoxe kerk in Oekraïne is sinds de onafhankelijkheid verdeeld: mensen volgen de Oekraïense of de Russische patriarch. De laatste is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische president Poetin.

Dat is niet zo gemakkelijk. Religie bijvoorbeeld speelt wel degelijk een rol in het conflict. De orthodoxe kerk in Oekraïne is sinds de onafhankelijkheid verdeeld: mensen volgen de Oekraïense of de Russische patriarch. De laatste is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische president Poetin.

De gevolgen waren zichtbaar tijdens de protesten op het Maidanplein in februari vorig jaar. Tijdens de gevechten tussen activisten en politie vingen de Oekraïense kerken wel gewonde activisten op maar sloten de Russisch orthodoxe kerken hun deuren.

De afgelopen maanden zijn enkele Russisch orthodoxe kerken in Oekraïne van patriarch gewisseld. Maar de meeste mensen zien het zoals Torzevski het verwoordt: “We zijn inderdaad patriottistischer geworden. Zo hebben we meer aandacht voor typisch Oekraïense dingen. Maar dat betekent niet dat we radicaal breken met oude tradities.”

De afgelopen maanden zijn enkele Russisch orthodoxe kerken in Oekraïne van patriarch gewisseld. Maar de meeste mensen zien het zoals Torzevski het verwoordt: “We zijn inderdaad patriottistischer geworden. Zo hebben we meer aandacht voor typisch Oekraïense dingen. Maar dat betekent niet dat we radicaal breken met oude tradities.”

Dit nieuwe patriottisme is zichtbaar in Kiev. Steeds meer reclames zijn versierd met Oekraïense borduursels. Op de kerstmarkten is die vaderlandsliefde meer zichtbaar dan in de afgelopen jaren. Anders dan in het verleden worden nu Oekraïense bloemenhaarstukjes en folkloristische geborduurde hemden verkocht naast de knuffels van Djed Moroz. Uit de Glühwein steken dit jaar gele en blauwe rietjes, de kleuren van de nationale vlag.

Een man verkleed als grootvadertje vorst op het Sofiski plein ontploft bijna als hem gevraagd wordt of zijn kostuum uit de sovjettraditie stamt. “Ik ben Oekraïner boven alles”, bast hij. Hij schreeuwt zo hard dat een klein meisje dat met hem op de foto wil schrikt en bijna begint te huilen.

“Ik ben tegen alles wat Russisch is”, zegt hij zachter. Hij denkt even na en wijst dan naar een collega die verderop in hetzelfde pak in het geel Lipton-thee staat te verkopen. “Het gaat niet om je uiterlijk maar om wat je doet. Hij daar is een verrader. Hij verkoopt thee die in Rusland wordt gemaakt.”

Zijn in het geel geklede collega schudt moedeloos het hoofd als hij het hoort. “Je moet een feestje niet politiek maken, het gaat hier om de kinderen.” Toch kan hij de opmerking niet helemaal loslaten. Hij wijst naar een pakje thee in zijn kraampje. “We hebben tegenwoordig ook nieuwe thee hoor. Die wordt in Polen gemaakt.”

Het nieuwe patriottisme: Oekraïners willen ineens massaal op kozakken lijken

11 oktober 2014 (Trouw) – Ineens duiken ze overal op in Oekraïne: opgeschoren hoofden met lapjes haar boven op het hoofd. In Kiev, het westelijke Lviv maar ook in het oosten en zelfs in het Oekraïense leger zie je mannen met deze haardracht.

Dit kapsel heet ‘oseledets’ en komt van de kozakken – middeleeuwse vechtersbazen die de steppen van Oekraïne, Polen en Rusland in de late Middeleeuwen onveilig maakten. Oekraïners menen dat de kozakken als eersten streden voor onafhankelijkheid. De patriotten van nu willen graag met hen geassocieerd worden.

“U houdt deze komkommer vast en ik ga hem met mijn zwaard doormidden hakken zonder u te raken”, zegt een woest uitziende man met wijde broek, snor, oseledets en roestig zwaard tegen de trillende man die voor hem staat. Ze staan op een stoffig veldje op een eiland in de rivier de Dnjepr bij de Oost-Oekraïense stad Zaporizja.

Tegenover de twee zitten zo’n zestig Oekraïners op houten bankjes het tafereel ademloos te bekijken. ‘Zoef’, doet het zwaard en de komkommer valt in twee stukken op de grond. De man is ongedeerd. Het publiek applaudisseert. “Papa, je bent een held”, zegt een jongetje van een jaar of zeven.

De toeristen zijn hier om meer te leren over hun historische helden. Ze vergapen zich aan een show met speren, lasso’s, pijlen, bogen, en paarden. Alles is overgoten met een saus van patriottisme. “Leve Oekraine”, roept de kozakkenbaas. “Leve de helden”, roept het publiek.

Het klinkt als een grap, maar voor de meeste bezoekers is het bloedserieus. “Ik heb vandaag geleerd dat kozakken niet alleen voor vrijheid vochten, maar ook democratisch hun beslissingen namen”, zegt ict’er Peter Grigorijev (31). “Dat verklaart ook waarom wij op Maidan vochten tegen corruptie, het zit in ons bloed.”

Jaroslav (35) is vier jaar geleden begonnen met de shows als acteur, maar is sinds twee jaar fulltime kozak. “Ik sterf voor mijn kozakkenwaarden”, zegt hij terwijl hij met een meisje op de foto gaat. “Broederschap, strijdlust, de orthodoxe kerk en de vrijheid van Oekraïne.” Daarom heeft hij ook bij een vrijwilligersbataljon in Loegansk gevochten. “En dat ga ik binnenkort weer doen.”

De hardnekkigheid waarmee de Oekraïners zich aan de kozakkengeschiedenis vastklampen is opvallend, zegt universitair docent collectieve herinneringen Irina Sklokina uit Charkov. “Sinds de onafhankelijkheid zijn kozakken nationale helden. Er zijn schoolboeken over ze gevuld en niemand zegt ooit een negatief woord over ze.” De revolutie heeft de hype vergroot. Op Maidan waren er kozakken met een kamp, inclusief torentjes.

Sindsdien neemt het aantal kozakkenclubs in het land toe. Er worden studentenverenigingen naar kozakkenvoorbeeld gevormd, er zijn kozakkenscoutingclubs voor kinderen en er treden verschillende dansgroepen en schietclubs in kostuum op door heel het land.

De wildgroei is logisch in een oorlog, zegt Sklokina. “Oekraïners hebben behoefte aan helden. Maar eigenlijk slaat het nergens op.” De kozakken waren namelijk niet alleen dapper en democratisch, ze verkrachtten ook vrouwen en ze hebben duizenden Polen en Joden vermoord. Maar weten de toeristen dat ook? Grigorijev kijkt verward als hij het hoort. “Is dat een grap of zo?” Hij kijkt naar de grond. “Daar staat niets over in het museum.”

Dat is niet alles. De Oekraïense patriotten claimen de kozakken als hun helden, maar dat doen hun vijanden in Donetsk en Rusland ook. Daar zijn de Don- en Kuban-kozakken die juist trouw zweren aan Rusland. “Dat komt doordat ze in de zeventiende eeuw van ons zijn afgescheiden om voor de tsaar te vechten”, weet Grigorijev. “De verraders. Sindsdien zijn zij onze vijand. Ze dragen ook geen osoledets, maar een tsarenkostuum met blauwe broek en rode streep. En ze vechten nog steeds voor de tsaar, tsaar Poetin”, zegt hij grimmig.

Kozak Jaroslav knikt. Maar hij is minder fel over die andere kozakken. Want hij kent sommigen persoonlijk van de jaarlijkse kozakkendag, vertelt hij zacht. “Ieder jaar in oktober wisselen we trucs met elkaar uit. De Russen zijn heel dapper, gelovig en ze kunnen goed vechten.” Hij zucht. “Het is ingewikkeld. Misschien is de kozakkengemeenschap wel een afspiegeling van Oekraïne en Rusland. We zijn door de politiek uit elkaar gedreven zonder dat we dat wilden”, zegt hij.