Als zelfs pacifisten willen doden

13 mei 2014 (Trouw) – Oekraïners hebben een hekel aan geweld zeggen ze zelf. Maar ze praten ze over weinig anders, en zelfs soms zo boos dat ze willen doden. Drie jongeren uit Kiev over oorlog, angst, haat en geweld. Lees verder

Advertenties

Zuinig met gas en elektra? Dat is nieuw voor de Kievenaren

28 maart 2014 (Trouw) – Anna Volkava staat iedere avond in hotpants achter haar fornuis. “Anders hou ik het niet uit. Het is binnen 24 graden”, vertelt ze. De vijfentwintigjarige verkoopt kinderkleding op straat in een buitenwijk van Kiev. Ze woont in een van de vele Sovjet-flats die achter haar oprijzen.

image (3)Zoals in de meeste Oekraïense huizen is ook in Volkava’s flat de verwarming centraal geregeld. Van midden oktober tot midden april staat hij te loeien. Uitzetten kan niet, zegt ze en haalt haar schouders op. “Ach, gas en elektra zit toch in de huurprijs.” Ze grinnikt. “Bovendien vindt mijn man het wel leuk dat ik halfnaakt rondloop.”

Oekraïne is een van de meest energieverkwistende landen ter wereld. Per inwoner gebruikt het land bijna twee keer zoveel energie dan EU-landen. Dit komt door de hopeloos verouderde industrie. Maar ook door een andere erfenis uit de Sovjet-Unie: gas voor huishoudens wordt gesubsidieerd door de overheid.
Hier lijkt nu verandering in te komen. Om een lening te krijgen van het IMF heeft Kiev besloten per 1 mei deze gasprijzen met de helft te verhogen. De prijzen voor water en elektriciteit gaan met 40 procent omhoog in juli. De allerarmsten zullen gecompenseerd worden, aldus premier Jatsenoek.

“Oei”, zegt Volkava, die het nieuws nog niet had gehoord. “Waarschijnlijk gaat de huur dan omhoog. En dat terwijl alles zo veel duurder geworden is en niemand iets koopt. Misschien moeten we zelfs wel bij onze ouders gaan wonen.”

Een collega verkoopster komt nieuwsgierig aangelopen. De 57-jarige Irina Alekdrovna woont in een zelfde soort flat als Volkava. “Die hitte in de flat  komt door de corruptie”, weet ze. “Hoe langer en hoe meer de eigenaars stoken, hoe meer geld ze achterover kunnen drukken. Het is een van de redenen waarom er hier revolutie was.”

IMG_3084De verkoopster vindt het dan ook verstandig dat de energieprijzen omhoog gaan, zegt ze nuchter. “We moeten bezuinigen, willen we er bovenop komen.” En tegen haar collega: “Bij je ouders wonen is niet zo erg, het is maar voor een paar jaar.”

Maar kunnen ze dan niet zelf iets doen om energie te besparen? Volkava zet grote ogen op als ze hoort dat mensen in Nederland een knop hebben om de verwarming te regelen. “Ik laat heel vaak ’s nachts het licht aan”, zegt ze. Volgens Alekdrovna heeft het weinig zin om zelf te gaan bezuinigen. “Je energieprijs wordt berekend op het gemiddelde van de flat, dus gaat pas naar beneden als iedereen zuinig is. We kunnen beter wachten tot de eigenaar het systeem verandert.”

“Naief”, aldus voorbijganger Nadjezda Oleksandrovna  (35) . “Je kunt niet op de corrupte heren wachten. Ik kom uit Charkov, waar ze armer zijn dan hier. Vrienden van me hebben zelf uitonderhandeld dat de verwarming in de flat is uitgezet.”

Dat zal ook in Kiev gebeuren, denkt ze. “Als de nood maar hoog genoeg is. Nu het zomer wordt, is dat nog niet erg, maar deze winter wordt vreselijk”, voorspelt ze. “Dan zullen ze mensen terugverlangen naar de tijden dat de verwarming altijd aanstond en de regering vervloeken.”

 

 

‘Zo verliezen we de propaganda-oorlog’

22 maart 2014 (Trouw) – En weer zit Leonid Jatsenko (59) hoofdschuddend aan de telefoon. “Nee tantetje, het valt allemaal wel mee. Er zijn geen nationalisten in de stad die me willen vermoorden. We hebben alleen wat opstartproblemen omdat we het land willen veranderen.” Hij zucht. “Nee we willen niet naar Moskou vluchten.”

Zo gaat het nu al weken, vertelt zijn vrouw Elena. Zoals veel Oekraïners heeft het echtpaar veel familie in Rusland. “Hij praat uren op ze in, maar ze zijn volledig gebrainwashed.” “Ze bedoelen het goed”, aldus Leonid met een bitter lachje. “Maar ze maken bijna zo’n gevreesde nationalist van me.”

Het is nog maar een maand geleden dat er gevochten werd op het onafhankelijkheidsplein. Toen Janoekovitsj vluchtte, hing er een sfeer van overwinning en opluchting in de lucht. Daar is nu nog maar weinig van over.

“We verliezen de propaganda-oorlog”, vertelt studente Kristina Koninjoek (21). Ze is op Maidan, maar kijkt niet vrolijk. “Ik sta nog steeds achter het idee van de revolutie. Maar het is moeilijk positief te blijven.” Achter haar staan mensen te kijken naar portretten van de gevallen ‘helden’ van een maand geleden.

De frustratie richt zich op de tijdelijke regering. De daders gaan nog steeds vrijuit, zegt Koninjoek. “De nieuwe regering had ze meteen moeten vervolgen. Er wordt een hoop beloofd, maar er gebeurt telkens niets, en intussen verdwijnt het bewijsmateriaal. Terwijl Poetin ons juist heeft verenigd in de strijd door ons binnen te vallen, bevestigt de regering telkens dat het geen idee heeft wat te doen.”

Deze week stelde de tijdelijke regering bijvoorbeeld voor een visaplicht in te stellen voor Russen. “Op zich logisch”, aldus Koninjoek, “want Oekraïners worden al maanden sporadisch geweigerd bij de Russische grens. Maar of het verstandig is? De Oost-Oekrainers ontglippen ons nu al. En bovendien geeft hij Poetin munitie. Die kan nu weer zeggen dat de Russischtaligen gediscrimineerd worden en ons land binnen vallen”, zucht ze. “Maar dat heeft de premier zich vandaag pas gerealiseerd. Dus nu heeft hij het plan weer teruggetrokken.”

Veel mensen hier delen haar ontevredenheid. Volgens Maidan-held Olga Bogomolets (47) heeft de regering alleen wat gezichten vervangen. Daar wist ze alles van want deze dokter – een van de gezichten van de revolutie – was zelf gevraagd om gezondheidsminister te worden. “Maar alle ambtenarenposities waren al gevuld, dus ik kon niets hervormen. Ik zou niet meer dan een stropop zijn.” Dus ze wees de post af.

Verschillende bewegingen van Maidan zijn om verschillende reden ontevreden over de tijdelijke regering. Afgelopen dinsdag sloegen drie parlementsleden van de extreemrechtse Svoboda-partij de directeur van het eerste televisiekanaal in elkaar en zetten dit op youtube. De reden? Ze waren boos dat de zender de speech van Poetin had uitgezonden. Daarmee zou de zender de Maidanrevolutie ‘in diskrediet’ hebben gebracht.

“Zo’n actie maakt het lastig om vrienden uit Rusland te vertellen dat het wel meevalt met de radicalen hier”, aldus Oleg Sennikov (21). Hij komt uit het Oostelijke Dnjepropetrovsk en is in Kiev op klassenuitje. “Of we Madain nog steunen? We zijn Oekraïens en trots op onze helden. Maar we zijn hier vooral om het open lucht museum te zien.” In de revolutie gelooft hij namelijk niet meer. “Volgens mij heeft de regering het op een dealtje gegooid met de Russen over de Krim. Het enige wat we nu nog kunnen is zorgen dat we Poetin niet nog meer helpen en hopen dat Europa ons op tijd komt redden uit de rotzooi.”

De meeste mensen hier zijn iets hoopvoller. Hoewel er minder publiek is dan een maand geleden, wonen er nog steeds honderden mensen in de tenten. “Heel goed”, zegt Koninjoek. “We moeten laten zien dat we nog steeds geloven in het idee van Maidan. De enige manier om dit te doen is door hier te blijven en onze politici met onze aanwezigheid te dwingen te veranderen. Ze zijn dan wel niet veel waard, maar ze zijn alles wat we nog hebben.”

Interview: Hoe radicaal is Maidan?

27 februari 2014 (Trouw/ de Tijd) – De angst regeert in het oosten en zuiden van Oekraïne. De neonazi’s in de hoofdstad zouden hun land willen veranderen in een fascistische heilstaat, zeggen veel mensen. Andere Oekraïners spreken liefdevoller over Maidan. Maar overal is er wantrouwen jegens radicale elementen binnen de protestbeweging. Deze angst is niet helemaal uit de lucht gegrepen, zegt Alina Poliakova, een Oekraïens-Amerikaanse socioloog aan de universiteit van Bern die al enkele jaren onderzoek doet naar extremisme in haar geboorteland.

Wie zijn de ‘radicalen’ op Maidan precies? 

“Svoboda is een van de belangrijkste krachten op het plein. Dit is een politieke partij die sinds twee jaar in het nationaal parlement zit en de laatste jaren steeds bredere steun bij het volk geniet. Vooral in het westen is de partij populair, daar regeert ze zelfs in enkele steden.

“De partij is racistisch, homofoob en antisemitisch. Tot 2004 heette de partij nog sociaal-nationalistische partij van Oekraïne, een bewuste verwijzing naar het Duitse fascisme. Hun held is Stefan Bandera, die in de jaren veertig samenwerkte met de nazi’s vanwege Stalins onderdrukking. Voordat ze in het parlement kwamen, zei huidig Svoboda-leider Oleg Tjanibok nog dat hij etnische paspoorten wilde invoeren. Sinds ze in het parlement zitten, spreekt hij gematigder taal.

“Naast Svoboda zijn er op het plein veel subculturen die naar eigen zeggen onafhankelijk opereren. De bekendste is Pravi Sector (‘Rechtse Sector’). Dit is een verzameling van een aantal nationalistische groepen: ultranationalisten, hooligans, paramilitaire splinterbewegingen en neonazi’s. Hun leden zijn relatief jong.”

Hoe verschilt Svoboda van Pravi Sector?

“Het grootse verschil is dat Svoboda een imago op te houden heeft om de steun van gematigde kiezers niet te verliezen. Daarom ‘gedragen’ zij zich tegenover de buitenwereld, en houden zich aan de regels van de institutionele politiek. Als er geweld gebruikt wordt, geeft de partij de subculturen de schuld. Maar in werkelijkheid kun je ze niet los zien en werken ze veel samen. Zo probeert de partij van twee walletjes te eten.”

Maar als Svoboda extreem-rechts is, waarom zwaaien de aanhangers dan met EU-vlaggen?

“In Oekraïne is dit niet per se tegenstrijdig. In zeker zin kopieert Svoboda strategieën van de populistische rechtse partijen in Oostenrijk en Frankrijk. Alleen wil Svoboda juist Europese integratie. Ze ziet de EU als een instrument om populariteit te winnen. Daarnaast is het een logische partner. Voor Svoboda staat de partij van de regio’s – Janoekovitsj’ partij – voor het voortzetten van Sovjet- of pro-Russisch beleid. En daar zijn zij fel tegenstander van.

“Dit pro-Europese geldt trouwens alleen voor de partij Svoboda. Pravi Sector wijst samenwerking met de EU af. Die beweging is anti-autoritair. Wat dat betreft lijken zij meer op extreem-rechtse bewegingen in West-Europa.”

In Kiev lijkt zowel Svoboda als Pravi Sector op dit moment steun te hebben van het bevolking. Denk u dat hierdoor hun politieke macht groeit?

“Laat ik het zo zeggen: als Svoboda-leider Tianibok zich kandidaat stelt voor het presidentschap, zal hij het niet winnen. Mensen in Oost-Oekraïne vertrouwen hem niet. Om historische, culturele en taalkundige redenen zal Svoboda nooit een meerderheid krijgen. Ook in Kiev niet. De bewondering van Kievenaren voor hun opoffering tijdens de rellen zal slijten en de bevolking zal langs de façade kijken.

“In 2012 won Svoboda weliswaar 10,4 procent van de stemmen in de nationale parlementsverkiezingen. Maar dat betekent niet dat de bevolking achter hun radicale ideeën staat. Mensen stemden op Svoboda als tegenstem. Janoekovitsj heeft Svoboda groot gemaakt. Maar zonder hem als vijand, is het maar de vraag of ze groot blijven.”

De barricaden in Kiev staan nog overeind

24 februari 2014 (Trouw) – De politieke klasse van Oekraïne is in verwarring. Maar het centrale plein Maidan in Kiev is een soort staat in een staat geworden, met goed georganiseerde structuren. President Janoekovitsj is weg, de actievoerders voorlopig nog niet.

Vandaag heeft hij geen knuppel bij zich. Dat is niet nodig, zegt Valentin Onisjenko, een rechtenstudent van 21. “Er zijn weinig bendes in de stad. Janoekovitsj kan ze niet meer betalen. Wat we nu vooral nodig hebben is slaap”, zegt hij lachend.

En dan serieus: “Maar onze systemen staan nog overeind, iedereen kan opgeroepen worden als het nodig is.”

Onisjenko is een van de honderden Oekraïeners die deel uitmaken van de Samooborona, ofwel de zelfverdediging van Maidan. Deze ordetroepen beschermden de afgelopen weken de demonstranten tegen de politie. Dit weekend joegen ze op door de overheid ingehuurde bendes uit Oost-Oekraïne. “Via een speciale radio-app kregen we door waar ze waren, en gingen erop af. Ik heb een jongen ontwapend. Hij had een revolver bij zich. Dat was best eng”, aldus de 21-jarige.

Niet alleen het systeem van de Samooborona, ook de barricades staan nog overeind. De strijd is voor de demonstranten nog niet over, vertelt een jongen die het presidentieel paleis beschermt tegen plunderaars. “We blijven totdat we alles veilig over kunnen dragen aan leiders die we vertrouwen.” Achter hem maakt een groepje buurtbewoners een park schoon

Zelforganiserend vermogen
Als je in Kiev rondloopt, kan het je niet ontgaan: het zelforganiserend vermogen van de demonstranten is groot. Naast ordetroepen zijn er ziekenhuizen, een informatiecentrum en diverse voedseluitdeelpunten. Voor de politie de tenten in brand stak was er zelfs een universiteit en een kerk. “Maidan is een staat in een staat”, wordt op het podium gezegd.

Op materiaal na – veel tenten en het podium komen van politieke partijen en rijke zakenlieden – is nagenoeg alles hier door de bevolking bedacht. Artsen hebben verlof genomen, een communicatiebureau heeft een perscentrum opgezet, bouwbedrijven brachten materiaal en helmen, en technici hebben een radiocentrum ingericht.

Ook sociale media zijn essentieel, zegt Onisjenko. “Jongeren maakten websites en om geld op te halen. Maar ook alle crisiscommunicatie ging via internet. Berichten over benodigde materialen, vermistenlijsten, waarschuwingen en nieuws, alles staat online. Ik weet niet wat we gedaan hadden als Janoekovitsj het internet had uitgezet.”

Hoe goed alles gecoördineerd werd, merkte Onisjenko toen hij werd neergeschoten. “Dat was ergens in januari, ik weet niet meer precies wanneer. Er werd met scherp geschoten, maar ze raakten gelukkig mijn broekriem”, zegt hij.

“Ik werd wakker in een geheim hoofdkwartier in een tandartspraktijk, een paar honderd meter van Maidan. Om me heen zaten mensen berichten te schrijven en commando’s door te geven via internetradio.

“Ook Afghanistan-veteranen – een sterk met elkaar verbonden groep in Oekraïne – speelden een belangrijke rol. Zij zetten in november de ordetroepen op en gaven lessen zelfverdediging. Ook nu leiden zij de Samooborona.

Nadat hij neergeschoten werd, sloot Onisjenko zich bij hen aan. “Ik ben trots, maar het is ook wat dubbel”, zegt hij. Er zitten namelijk veel rechtsextremisten bij de troepen. “Ik kan niet tegen racisme, ook omdat mijn opa Joods is.” Hij is even stil. “Maar we hebben ze ook nodig. Door hun ideologie, die ik weliswaar veracht, zijn ze hecht. Ik ben wel eens een dagje thuis gebleven, zij niet, want dat kunnen ze hun kameraden niet aandoen. Dit zijn de jongens die gestorven zijn voor het land.”

Precies om die reden zijn veel radicale leiders op dit moment populairder dan oppositie-politici. Oppositieleiders werden dit weekend weggejoeld. Alleen de zojuist vrijgelaten Timosjenkjo mocht op het podium blijven, maar ook zij werd niet warm ontvangen.

Ook Onisjenko is geen groot fan van haar. “Maar in een ding heeft ze wel gelijk. Ze zei dat we niet moesten weggaan totdat alle verantwoordelijken gestraft en vervangen zijn. Dat klopt: wij blijven hier. En zelfs als het plein over een paar maanden weer leeg is, zijn wij een macht om rekening mee te houden.”

‘Ik heb mijn ouders beloofd niet te gaan, en ik wil niet dood’

21 februari 2014 (Trouw/ De Tijd) – Huilend staat Julia Jatsenko (28) voor haar raam. Er zijn rookpluimen te zien, en sirenes te horen. Haar ouders belden net om te zeggen dat ze hun spullen pakken. Ze gaan proberen Kiev uit te komen en naar hun datsja op het platteland te gaan. “We zijn bang voor een burgeroorlog. Zorg er alsjeblieft voor dat je genoeg eten in huis hebt”, zeggen ze tegen hun dochter. Ze zijn niet de enigen. Door de hele stad staan rijen bij supermarkten, banken en benzinestations.

Op de tafel in de keuken staat de computer aan met livebeelden vanuit het centrum. “Zeker honderd doden”, vertelt een Oekraïense journalist. Met een monotone stem noemt hij de namen op. Jatsenko begint op en neer te lopen in de keuken. “Ik weet niet wat ik moet doen, ik weet niet wat ik moet doen, moet ik erheen gaan? Maar ik heb mijn ouders beloofd niet te gaan, en ik wil niet dood. Er lopen bendes door de stad, door de politie ingehuurd, ze hebben kalasjnikovs.”

Oekraïners reageerden gisteren verbijsterd op de gewelddadige escalatie in Kiev. Van kritiek op de mannen en vrouwen in de vuurlinie is geen sprake meer. Een paar dagen geleden was dit nog wel anders. Enkele intellectuelen waren bang dat ultranationalisten de demonstraties zouden kapen. Anderen vroegen zich af of het wel slim was om stenen naar de politie te gooien. Dat zijn immers ook maar gewone jongens, de echte schuldigen zijn de rechters en politici, aldus critici, die bang waren dat de autoriteiten zouden reageren door het leger in te zetten.

Nu zijn de demonstranten helden. Ze vechten vanwege het geweld, wat ze precies willen bereiken is allang niet meer belangrijk. “Waarom vraag je naar een reden, het is toch logisch dat we vechten. Die schoft Janoekovitsj schiet op ons, wat moeten we in hemelsnaam anders?” schreeuwt demonstrant Andrej kwaad door de telefoon en hij gooit de hoorn erop.

 

In het centrum van Kiev woedde gisteren een burgeroorlog. Hoewel president Janoekovitsj woensdagavond een staakt-het-vuren heeft aangekondigd, werd er tegen zonsopgang al weer gevochten. “Het was allemaal een afleidingsmanoeuvre”, denkt demonstrant Inna Bagan. “Ik dacht het gisteren al. Daarom ben ik ook de hele nacht hier gebleven.”

 

Demonstranten gooien met molotovcocktails – amateuristische in plastic flesjes, maar ook professioneel gefabriceerde. Aanwezigen bellen om versterking, en al gauw staan er veertigduizend mensen op het plein. Ze dragen helmen, hebben stokken en benzine bij zich.

 

Om een uur of tien ’s ochtends krijgen de demonstranten de overhand. Ze weten de politie van het plein te verjagen. Op het podium wordt opgeroepen een menselijk blok te vormen op het Europaplein, aan het begin van de Groesjesvki-straat waar in januari ook gevochten werd en doden vielen.

Vanaf dat moment is het helemaal mis. Tientallen gewonden worden weggevoerd op zelfgefabriceerde brancards. Deuren van winkels aan de straat worden geforceerd om mensen te verplegen. Agenten worden overmeesterd en afgevoerd, terwijl het publiek ‘fascisten’ tegen ze roept. Vanaf het podium wordt opgeroepen hen niets aan te doen ‘omdat Europa meekijkt en we ons imago moeten beschermen’.

“We kunnen het aantal doden niet aan”, vertelt Julia Madelevitsj (28), die in een mortuarium werkt, over de telefoon. “Er zijn er zo veel dat we ze op de grond en in de kelder moeten opstapelen. Het zijn er tientallen, en dit is niet eens het enige mortuarium in de stad.”

Mensen in het hele land houden politietroepen tegen die naar Kiev op weg zijn: ze overmeesteren agenten en blokkeren treinrails. Julia Jatsenko leest in haar keuken een bericht voor van de website van de demonstranten. “Mensen die naar Maidan gaan worden opgeroepen hun naam en telefoonnummer op hun arm te schrijven, zodat hun familie gecontacteerd kan worden als hen iets overkomt. Hoe heeft het in hemelsnaam zo ver kunnen komen?”

 

Blog: hoe kon het zo uit de hand lopen?

20 januari 2014 (website de Tijd) – Sluipschutters die op mensen schieten, gewapende demonstranten, bendes die journalisten aanvallen, en tientallen doden. De situatie in Oekraïne is vandaag volledig geëscaleerd. Wat is er precies aan de hand en hoe kon het zo uit de hand lopen?

Het is misschien handig oorzaken en aanleidingen uit elkaar te houden. Oorzaken zijn er legio. De Oekraïeners zijn al jaren gefrustreerd over hun autoriteiten. Sinds Janoekovitsj president is, is de situatie verergerd. Er is niet zo maar sprake van corruptie, het gaat verder dan dat. Zoals Sergej Lesjenko, Oekrainse corruptie-expert en journalist me vertelde in een interview:

“Viktor Janoekovitsj gebruikt zijn positie voor zelfverrijking. Hij woont in een paleizencomplex van 140 hectare, bijna even groot als Monaco. Dit heeft hij op schimmige wijze verkregen in 2007, toen hij nog premier was. Hij heeft door fraude veel overheidsbedrijven en subsidieert ze met overheidsgeld. Daarnaast heeft hij een maffiasysteem gecreëerd, door in een razend tempo zijn mensen neer te zetten op alle belangrijke plekken. Hij controleert de belastingdienst, de douane, de centrale bank, het leger en het rechtssysteem. Hij rooft als het ware de staatskas leeg, en de bevolking is slachtoffer. Het is hier vele malen erger dan in Rusland.”

Geen loon

Dat heeft erin geresulteerd dat gepensioneerden, buschauffeurs en leraren al maanden geen loon meer krijgen. De schulden van Oekraïne zijn enorm en de inflatie en werkeloosheid nemen per dag toe. Zonder connecties kom je nergens, bedrijven worden uit het niets overgenomen door de belastingpolitie of paramilitaire bendes en er is geen rechter die de clanleden durft aan te raken. In het buitenland je geluk beproeven is voor bijna niemand een optie, een visum krijgen voor Europa is onmogelijk als je niet veel geld of connecties hebt.

Jarenlang zag de Oekraïense bevolking passief toe wat er gebeurde. Na de mislukte revolutie in 2004 waren veel mensen gedesillusioneerd geraakt. ‘Het heeft toch geen zin, want alle politici zijn corrupt’, zeiden ze. Sinds november is er echter veel veranderd. Het begon met een vreedzaam protest van vooral studenten tegen het afketsen van het Europees verdrag. Toen de autoriteiten echter geweld gingen gebruiken tegen deze jongeren, werd het massaal.

Of zoals politicoloog Jevgeni Glibovitskizei toen ik hem interviewde:

‘Oekraïners zijn structureel onzeker als gevolg van de verschrikkingen die ze hebben meegemaakt in de twintigste eeuw: Stalin heeft miljoenen mensen uitgehongerd, Hitlers oorlog was het bloedigst in Oekraïne. En ook de Sovjetonderdrukking en de ramp bij Tsjernobyl hebben bijgedragen aan de onzekerheid. In tegenstelling tot Russen, die hun regering zien als de ultieme autoriteit, wantrouwen Oekraïners hun leiders. Er is hier door de jaren heen een brede traditie van activisme ontstaan. Ook hoe ze naar geweld kijken is anders. Russen hebben geweld vaak met succes ingezet. Oekraïners associëren het met onderdrukking. Dus toen Janoekovitsj geweld ging gebruikten, en de beelden het internet over gingen, knapte er iets bij de mensen.”

Tentenkampen

Op Maidan – het centrale Onafhankelijkheidsplein in Kiev – werden tentenkampen gebouwd door demonstranten die daar gingen wonen. Er waren veel extremistische bewegingen bij, ultranationalisten, en nationalistische partijen, maar ook veel studenten en ‘gewone Oekraïners’. Bouwvakkers uit verschillende regio’s in het land besloten hun families te verlaten, niet te gaan werken en in de plaats tentenkampen te bouwen op Maidan. De Kievenaren steunden hen door eten en bouwmaterialen te brengen, hoewel de politie hen probeerde tegen te houden.

Afgelopen dinsdag liep de situatie volledig uit de hand. Demonstranten van het plein en Kievenaren liepen naar het parlement voor een demonstratie georganiseerd door de oppositieleden die die dag een wet ter stemming wilden brengen om de grondwet uit 2004 – waarin de president minder macht heeft dan het parlement – weer te herstellen. Toen ze bij het parlement aankwamen, hoorden ze dat de parlementsvoorzitter had verklaard de stemming uit te stellen. Ook zagen ze dat de politie de straten had geblokkeerd en rijendik stond opgesteld met schilden.

Wie precies begon met het geweld is lastig vast te stellen. Toen de demonstranten de oproerpolitie zagen staan, begonnen ze tegen de voertuigen te duwen. Enkelen gooiden stenen. Al snel zette de politie traangas in en begon ze granaten te gooien. Wat er daarna gebeurde, is te zien op de gruwelijke foto’s.

Verbeten

Nadat er zoveel doden waren gevallen, konden de demonstranten niet meer opgeven. “We moeten zorgen dat die jongens niet voor niets zijn gestorven”, zei een jongen tegen me in het ziekenhuis. Dat typeert goed hoe de stemming onder de Oekraïeners nu is: verbeten. Janoekovitsj wordt vergeleken met Kaddafi. Mensen willen vechten voor hun land, en tegen hun president die laat gebeuren dat geschoten wordt op burgers.

Ze hopen dat de VS of Europa in zullen grijpen, dus er wordt vanaf het podium opgeroepen dat overmeesterde politieagenten goed behandeld moeten worden, om het imago van de demonstranten in het buitenland te beschermen. De Kievenaren die niet op straat staan, zitten angstig thuis en kijken hulpeloos via de talloze livestreams toe wat er gebeurt in het centrum. Mensen hadden nooit gedacht dat  Janoekovitsj zo ver zou gaan. Op het moment dat ik dit schrijf – donderdagnamiddag – zit mijn Oekraïense huisgenote te huilen.

Kathedraal van Kiev is één grote ziekenboeg

20 februari 2014 (Trouw) – Het gaat er chaotisch aan toe in de Sint-Michaelskathedraal in de Oekraïense hoofdstad Kiev. De Oekraïens-orthodoxe kerk en de omringende kloosters, lichtblauw met gouden koepels, zijn vanwege de gevechten sinds enkele weken ingericht als noodhospitaal.

Dat is geleidelijk zo gegroeid; veel demonstranten klopten hier aan voor hulp. Het kloostercomplex ligt op loopafstand van het Maidan Nezalezjnosti, het plein dat nu is omgedoopt in ‘Euromaidan’. Het is het centrum van de opstand.
“Hier hoef ik me geen zorgen te maken over de politie”, vertelt de jongen, die zichzelf voorstelt als Oleg Goloeb (21). Hij studeert voor radiotechnicus en raakte vannacht gewond op de barricades op het plein. “Maar ik was daar niet als journalist. Ik was er om ons land te verdedigen. Voordat Janoekovitsj ons aan Rusland verkoopt.”

Geneeskundestudenten
De kerk ligt vol met gewonden zoals hij. Het zijn voornamelijk jonge mannen met brand- en granaatscherfwonden. Maar er zijn hier vannacht ook mensen gestorven, vertelt pater in opleiding Bogdan Salomo (19), die als hulpbroeder rondloopt. Hij oogt gestrest, zoals velen. “Ik heb vannacht niet geslapen. Er zijn honderden mensen binnengebracht.” In de kathedraal liggen mensen bij te komen en worden medicijnen uitgedeeld, in een kloostergebouw ernaast vinden operaties plaats.

Ook op het Maidan zelf zijn ziekenboegen. Bij het postkantoor staan demonstranten te rommelen in kartonnen dozen vol medicijnen. Ze kunnen hier terecht voor kleine medische hulp die gegeven wordt door geneeskundestudenten. In een klein pannekoekenrestaurant achter het scherm zijn artsen aanwezig, dit is sinds enkele weken de eerste hulp.
20 februari 2014 (Trouw) – In de kathedraal wordt het intussen steeds drukker. Mensen lopen af en aan met dekens en water. Ze zijn hiertoe opgeroepen via sociale media. Elders in Kiev geven de stedelingen gul bloed. “Ik sta al drie uur in de rij om te doneren”, vertelt Julia Jatsenko (28). “Er zijn hier zoveel mensen die iets willen doen. Normaal komen er vijftig per dag, vandaag sowieso duizend.”

“Dat is heel belangrijk, want de ziekenhuizen zijn overvol”, vertelt geneeskundestudent Dimitri Golodnos (28), die op het Maidan een man verbindt. Achter hem klinken explosies van politiegranaten.

Bloedend meenemen
Er is nog een andere reden waarom het noodhospitaal in het kloostercomplex zo belangrijk is. Golodnos: “Mensen zijn ook bang dat de politie ze in de reguliere ziekenhuizen opwacht en arresteert. Dat is eerder gebeurd, in november en december. Daarom blijven veel mensen liever thuis of komen ze liever hier dan dat ze naar een ziekenhuis gaan.”

Ook patiënt Goloeb is er bang voor. “Ik ben hier heengebracht omdat het dichter bij de barricades is. Maar ik ben blij dat ik hier ben, hier voel ik me veilig. Iedereen weet hoe de politie werkt: als je geluk hebt, wachten ze totdat je behandeld bent, maar het kan ook dat ze je oppakken bij de ingang van het ziekenhuis en nog bloedend meenemen.”

Dat is ook de reden waarom veel artsen uit ziekenhuizen vrijwillig in de kathedraal werken. Voor de medische omstandigheden hoeven ze het niet te doen. “Toch ben ik nu liever hier, want hier durft de politie niet te komen”, zegt een chirurg die zich naar een operatie spoedt. “God is de enige autoriteit die nog wordt gevreesd.”

Fotoserie: Impasse Kiev

Honderden demonstranten uit heel Oekraïne ‘wonen’  in het centrum van Kiev. Ze bezetten overheidsgebouwen en hebben tentenkampen gebouwd waar ze al weken verblijven. Ze worden van voedsel voorzien door de  bevolking van de hoofdstad.

Op dit moment zit er weinig weinig beweging in het conflict. Zowel de demonstranten als de regering lijken te wachten tot de Olympische Spelen in Sotsji zijn afgelopen. Een fotoserie.

kiev3 kiev4  kiev5

kiev8

kiev9

kiev2 kiev6 kiev7

 kiev1 kiev11 kiev14 kiev19 kiev20copyright: Fleur de Weerd

‘De Sovjet-Unie komt terug’

13 juni (Trouw) – Hoe denkt, leeft en voelt de jeugd in een land als Oekraïne, klem tussen Oost en West, aan de rand van Europa? Vandaag deel 2 van de vierdelige serie: Dennis, een communist uit Kiev.

Hij heeft een t-shirt aan waarop Stalin de hand van Mao Zsedong schudt. “Mijn vrienden”, zegt hij met een grote glimlach. “Tof shirt hè?” Dennis Nesjeporoek heeft er wel honderd van dit soort in de kast liggen. “Met Loekosjenko, Lenin, Breznjev en natuurlijk Fidel Castro. Ik kies de plaatjes uit en laat ze drukken in Amerika. Vind je dat kapitalistisch?” Hij fronst en haalt zijn schouders op. “Ach, je kunt niet alles hebben.”

Nesjeporoek is 23 en communist. Hij loopt verend door de marmeren gangen van het communistische partijbureau in Kiev en knikt de portier toe. Aan het einde wijst hij wijst naar een metershoog schilderij van Karl Marx. “Die wist het goed te voorspellen. De socialistische staat is het eindpunt. Sovjet-Unie komt terug. Misschien op een iets andere manier dan hij had voorspeld, maar je moet ook met je tijd meegaan.”

De Nesjeporoeks zijn een communistische familie. Toen hij achttien stelde zijn oma voor dat hij ook maar eens lid moest worden. “Natuurlijk wilde ik dat, ik had er naartoe gewerkt.” Bijna alle Oekraïense jongeren gaan naar de universiteit en dus Nesjeporoek ook. “Ik was rechten gaan studeren, omdat ik daarmee de politiek in kon gaan. Dan kun je tenminste carrière maken.”

Nesjeperoek neemt me mee naar zijn werkplek, een klein kamertje dat hij deelt met een vrouw met een witblond permanentje. Ze werken allebei als journalist voor het partijblad. “Ik kreeg het baantje aangeboden, omdat ik mensen kenden die mensen kenden. Ideaal, dus dat heb ik meteen gedaan. En ik hoef niet zo veel te schrijven. Ik surf vooral een beetje op internet.” Zijn collega knikt en glimlacht.

Hoewel hier veel oude mensen werken, is de partij eigenlijk jong”, legt hij uit. Van de honderdduizend leden is een groot namelijk twintigers die nostalgie voelen naar de Sovjettijd. “Communisme betekent namelijk niet dat je ouderwets bent, maar dat je idealen hebt. Het maakt niet uit dat ik toen niet leefde, ik wil rechtvaardigheid en gelijkheid. Een betere wereld, zoals vroeger. Met uitzondering van een paar dingen.”

Hij is namelijk progressiever dan zijn ouders en daarom hangt hij het zogenaamde communisme 2.0 aan. “Speciaal voor jongeren zoals ik. We willen studeren en werken in het buitenland, want dat is hier moeilijk. Ik ben zelf nog nooit in het buitenland geweest maar begrijp het wel. Je moet daar niets achter zoeken, we willen dat alleen omdat we zo ons land kunnen verbeteren. Zo gauw als we weer bij Rusland horen, willen de jongeren niet meer weg, want dan is hier alles beter. Er is dan geen werkeloosheid meer en iedereen zal gelukkig samen leven. Huidskleur en seksuele voorkeur, het maakt allemaal niet uit.”

Eigenlijk wil hij de goede dingen van kapitalisme verbinden met die van het socialisme, vertelt hij. “Dus gratis medicijnen en onderwijs voor iedereen, maar wel vrijheid van meningsuiting en van media.” En vrijheid van mode? Hij knikt enthousiast. “Zeker. Want we willen natuurlijk niet terug naar de tijd van die suffe communistische kleren.”

Hij geeft me een t-shirt cadeau en is verbaasd als ik hem niet gelijk aantrek. “Waarom niet, jullie in Europa hebben de communisten toch ook veel te danken? Wij hebben jullie van de Duitsers bevrijd.” Hij schudt zijn hoofd als ik vertel dat Nederland is bevrijd door de Canadezen en Amerikanen. “Echt joh? Alsnog gek dat jullie de bevrijding door het Rode leger niet vieren. Zonder ons waren jullie nu allemaal fascisten.

Als hij over straat loopt deelt hij kaartjes van zichzelf uit. Hij geeft ze aan mooie meisjes met hoge hakken, zodat ze hem op kunnen zoeken op de sociale mediasite Kontakte, een Russische variant van Facebook. Een blond meisje pakt het kaartje aan en knippert met haar wimpers. Hij lacht. “Die wil wel. Maar ik doe het vooral voor de partij. Als ze op mijn pagina komen, zien ze mijn berichten over de communistische heilstaat en Stalin.”

Nee joh, daar reageren ze helemaal niet gek op. Ik weet dat sommige mensen hem haten, maar dat komt omdat ze verkeerd geïnformeerd zijn. De genocide tegen de Oekraïners in 1932-33 heeft nooit plaatsgevonden. Er was gewoon honger, omdat de oogst dat jaar tegenviel. Allemaal fascistische propaganda, want Stalin hield van ons allemaal.” Hij pauzeert even. “Zelfs van jou, want hij was een internationalist. Mensen geloven tegenwoordig alles wat ze horen. Dat komt omdat in de kapitalistische wereld alles om reclame draait. Mensen geloven wat er in commercials tegen ze gezegd wordt.”

Hierdoor zijn veel mensen in het westen geïndoctrineerd. “Neem bijvoorbeeld aids, daar kan ik zo boos over worden.” Hij begint een denkbeeld uiteen te zetten dat veel voorkomt onder Oekraïners en Russen. “De medische industrie verspreidt leugens dat er een HIV-virus bestaat. Iedereen moet dure tabletten kopen en wat gebeurt er? Ze sterven. Dat is toch vreselijk. Aids, het is allemaal een grote leugen, in de Sovjet-Unie hadden we nergens last van.”

Dat er een tweede Sovjet-Unie komt, is bepaald in de geschiedenis. Ik maak me geen zorgen, want het gaat democratisch gebeuren. Het is al duidelijk dat jullie van de EU ons er niet bij willen hebben. Rusland heeft een unie voorgesteld, samen met Wit-Rusland. Ik zeg: ook China erbij. Dan hebben we goedkoop gas en kunnen onze eigen economie draaiend houden.”

Daar hoeft politiek niets voor te gebeuren? “Zo gauw als de jeugd van nu volwassen is, gaan ze op ons stemmen. In het westen in het oosten, want het zijn allemaal Oekraïners. In 2020 hebben we een vernieuwde Sovjet-Unie. Democratisch gekozen, want hebben geen fascistische methoden nodig om ons punt te maken.”

Anders dan de nationalisten. Hij maakt een rillende beweging. “Absoluut, van de Svoboda-patij en andere patriotten moet ik niets hebben. Ze zijn racistisch en homofoob, dat gaat in tegen mijn principes. Ik kwam pas een meisje in de metro tegen dat met me aan het flirten was.” Hij begint te grijnzen en zoekt in zijn telefoon haar naam op tussen enkele honderden anderen. “Uhm, ik ken haar naam niet meer, maar weet het nog goed. Ik gaf haar mijn kaartje en ze voegde me toe. Maar toen zag ik dat ze online fan van Svoboda was. Toen heb ik haar gelijk ontvriend. Dat soort gekke mensen, daar kan ik niets mee.”

Deze serie kwam tot stand met een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)