De broers willen zo graag blijven vissen

(Trouw de Verdieping) – De Urker kotter ligt aan de kade in Lelystad. In de kajuit zitten drie broers in overall. Op het tafeltje staan cupjes koffie en koeken. Oudste broer Paulus Visscher (48) maant tot een moment stilte en leest voor uit de Bijbel: “Hij doet mij nederliggen in grazige weiden. Hij voert mij zachtkens aan zeer stille wateren.” Hij kijkt op en lacht. “Speciaal voor de krant uitgezocht.”

>Lees verder

Advertenties

Oekraïners zijn voor, maar er is ook scepsis

31 maart 2016 (Trouw) – Wie rondreist in Oekraïne kan niet om het pro-Europa-sentiment heen. Een mogelijk ‘nee’ bij het referendum in Nederland maakt dan ook veel los. Al is er ook scepsis. ‘Dit gaat banen kosten.’

Zodra ze alleen al het woord ‘referendum’ hoort, lopen de emoties op bij de Oekraïense Olena Kovaltsjoek (54). “Oh, ik heb daarover gehoord. Neem ons alstublieft. Niet voor mij, maar voor onze kinderen. Zij verdienen het om in een betere wereld op te groeien.” En ze is niet de enige. “Waarom haten jullie ons? Waarom geven jullie ons geen kans?”, reageert haar landgenoot Igor Vasilivitsj (43) uit Kramatorsk. “Wat hebben wij verkeerd gedaan?”

>Lees verder

Een dag, vijf dode potvissen

(Trouw) – 9 uur. Vijf dode potvissen liggen treurig in de ochtendzon bij paal 12. Eergisterenavond zijn deze jonge mannetjes aangespoeld op het strand van Texel. Walviskenner en eilander Adri Vonk was er ’s avonds al bij. En had meteen weinig hoop dat ze het zouden overleven. “Ze waren beschadigd en lagen op hun zij”, zegt hij veelbetekenend.

>Lees verder

Corrupte vrijwilligers in Oekraïne? Tja het is oorlog

24 januari 2015 (Trouw) – Beschermende kleding, nachtverrekijkers en wapens. Militairen in het oosten van Oekraïne hebben ze hard nodig, ontdekte Maksim Muzika (35) toen hij daar vorig jaar als vrijwilliger vocht. Bij terugkomst in Kiev richtte hij met twee vrienden een fonds op, Narodni Til. Via sociale media haalt hij geld op voor de soldaten. Binnen drie maanden haalden ze twee miljoen euro op.

Een smak geld, maar zijn fonds werkt niet erg professioneel. Muzika haalt geld op via zijn persoonlijke bankrekening en legt nauwelijks verantwoording af. Af en toe zet hij een foto op Facebook om te laten zien dat hij iets heeft gekocht. “Ik heb geen tijd om meer te doen”, zegt hij. “Maar dat is ook niet nodig. Mensen vertrouwen ons.” Tikt de overheid hem niet op de vingers? Muzika grijnst. “Nee, die is bang voor ons.”

Sinds het uitbreken van het conflict geven de Oekraïners gul aan het leger en aan gewonden in het oosten. In stadsbussen en op lantaarnpalen in de grote steden hangen oproepen om geld of spullen te doneren en in de meeste winkels staan collectebussen. In het afgelopen jaar zijn er tientallen nieuwe organisaties opgericht en er zijn honderden vrijwilligers die ongeregistreerd geld ophalen.

C Anastasia

Foto die Anastasia deelde op facebook om donateurs te laten zien hoe hun geld terecht komt.

Er worden miljoenen opgehaald. Hoeveel precies, weet niemand. Bedragen zijn niet bekend en waar het terecht komt evenmin. De overheid controleert niet of nauwelijks. Alles gaat op basis van vertrouwen.

Het gaat niet altijd goed. De Oekraïense BBC-afdeling deed een klein onderzoek naar de collecteboxen op straat. Daaruit bleek dat collecteurs soms wel 40 procent van het geld dat ze ophalen, zelf houden. Oekraïense media berichtten ook al over ‘vrijwilligers’ die geld in eigen zak staken in Odessa en Dnjepropetrovsk.

“Er zitten rotte appels tussen”, geeft Muzika toe, in het dagelijks leven financieel adviseur. Hij vertelt over een soldaat die gedoneerde spullen verkocht en het geld naar zijn familie stuurde. Toch zijn de meest vrijwilligers goed, weet hij. Met een grijns: “Ook al voldoen we misschien niet helemaal aan jullie westerse standaarden.”

Andere vrijwilligers bevestigen zijn verhaal. Anastasia Kuzmina (30) en Katja Viktorenkova (35) – in het dagelijks leven tekstschrijver en huisvrouw – halen geld en spullen op voor vluchtelingen en families van militairen. Viktorenkova heeft geen vertrouwen in de acties van de overheid. “In een sms-actie voor het leger werd bijna tachtig miljoen euro opgehaald. Niemand weet wat daarmee is gebeurd.” Dus doen de vrouwen het liever zelf. Kuzmina: “Ook al gaat het weleens mis, Oekraïners geven liever geld aan gewone mensen dan aan overheden of organisaties. Het is een via via-economie.”

Kleine vergrijpen worden door de vingers gezien, maar grote fraudeurs worden aangepakt, zegt Muzika. “Als we zien dat mensen collecteren om te stelen, pakken we ze op, meestal in samenwerking met de politie of geheime dienst.” Hij wil niet zeggen wat er gebeurt met deze fraudeurs. “We straffen ze”, zegt hij met toegeknepen ogen. “Het gaat niet altijd volgens de wet. Het is oorlog.”

Hoewel de vrijwilligers last hebben van de fraude, twijfelen ze over de vraag of er meer controle van bovenaf moet komen. “Liever niet”, zegt Muzika. “Ik koop wapens op de zwarte markt, dat is snel en effectief. Als we alles op jullie westerse ‘legale’ manier doen, krijgen de soldaten niets en verliezen we deze oorlog.”

Vrijwilligster Viktorenkova knikt en vertelt een grap die rondgaat onder vrijwilligers. “Waarom heeft Oekraïne nog geen kernwapens? Omdat de vrijwilligers die nog niet hebben besteld.” Daarna vervolgt ze serieus. “Wij hebben geen overheid die zich aan de wet houdt. De grote aantallen vrijwilligers laten in mijn ogen zien dat Oekraïne volwassen wordt, dat de burgers tegenwoordig zelf verantwoordelijkheid nemen. Het is een soort crowdfunding. Dat er dingen fout gaan, moeten we accepteren tot we een overheid hebben die we kunnen vertrouwen.”

Het Oekraïense ministerie van financiën, verantwoordelijk voor het controleren van vrijwilligers en collecterende organisaties, wil niet reageren op vragen van Trouw.

Hoe Russisch is Djed Moroz, de Oekraïense kerstman?

7 januari 2015 (Trouw) – Oude sovjettradities leven voort, daar verandert het conflict om Oost-Oekraïne niets aan. ‘Je moet van een kinderfeest geen politiek maken.’

De meeste Leninbeelden zijn neergehaald, de regering zet zich pro-westers op de kaart en het conflict met Rusland heeft een patriottisme losgemaakt zoals niet eerder vertoond sinds het land onafhankelijk werd in 1991. Oekraïne lijkt zich meer en meer los te maken van Rusland en het sovjetverleden.

djed morozMaar betekent dat ook dat het land verwestert? In de feestweek waarin Oud en Nieuw en Kerstmis worden gevierd, blijken de oude tradities hardnekkig, ook al beweert de Russische televisie anders.

Deze week staat Oekraïne in het teken van Kerst, dat hier volgens orthodox gebruik op 7 januari gevierd wordt. Niet alleen de datum is anders dan in Europa. De Oekraïners zetten hun boom met Oud en Nieuw op, niet met Kerst. En de Kerstman ziet er heel anders uit.

Deze week staat Oekraïne in het teken van Kerst, dat hier volgens orthodox gebruik op 7 januari gevierd wordt. Niet alleen de datum is anders dan in Europa. De Oekraïners zetten hun boom met Oud en Nieuw op, niet met Kerst. En de Kerstman ziet er heel anders uit.

Djed Moroz heet hij, grootvadertje vorst. Hij is een Slavische versie van de Kerstman die we kennen uit de Angelsaksische wereld. Hij draagt een kerstmuts van bont, een met krullen versierde cape en hij heeft een orthodoxe staf. Zijn hulpje is geen kleine elf, maar een knap jong meisje met een sneeuwkroontje. Volgens de mythe zijn kleindochter.

Zoals Sinterklaas in Nederland is Djed Moroz een van oorsprong eeuwenoude mythologisch figuur. Met een sovjettintje. De communisten verboden hem in de jaren twintig omdat hij hen deed denken aan priesters en koelakken, en daarmee aan alles wat verdorven was aan het oude Rusland. In de late jaren dertig bedachten ze zich en herintroduceerden hem door de hele Sovjet-Unie.

In de Russische media ging de afgelopen weken het verhaal rond dat de Oekraïners in een poging te breken met de oosterburen de magische figuur hadden afgeschaft. De 27-jarige Serge Torzevski die met zijn vrienden de kerstmarkt op het Kontraktova-plein in Kiev bezoekt kijkt stomverbaasd als hij het hoort. “Zijn ze gek geworden? Wij hebben net zoveel recht op gemeenschappelijke tradities als de Russen.”

De meerderheid van de Oekraïners deelt de mening van Torzevski: orthodoxe en sovjettradities zijn niet alleen van Rusland. Dit geldt evenzeer voor het orthodoxe geloof en de Russische taal. “Je moet politiek los zien van religie en cultuur, en al helemaal van feestdagen”, zegt de 60-jarige Larissa Lipetski. “Het conflict verandert daar niets aan.”

Dat is niet zo gemakkelijk. Religie bijvoorbeeld speelt wel degelijk een rol in het conflict. De orthodoxe kerk in Oekraïne is sinds de onafhankelijkheid verdeeld: mensen volgen de Oekraïense of de Russische patriarch. De laatste is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische president Poetin.

Dat is niet zo gemakkelijk. Religie bijvoorbeeld speelt wel degelijk een rol in het conflict. De orthodoxe kerk in Oekraïne is sinds de onafhankelijkheid verdeeld: mensen volgen de Oekraïense of de Russische patriarch. De laatste is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische president Poetin.

De gevolgen waren zichtbaar tijdens de protesten op het Maidanplein in februari vorig jaar. Tijdens de gevechten tussen activisten en politie vingen de Oekraïense kerken wel gewonde activisten op maar sloten de Russisch orthodoxe kerken hun deuren.

De afgelopen maanden zijn enkele Russisch orthodoxe kerken in Oekraïne van patriarch gewisseld. Maar de meeste mensen zien het zoals Torzevski het verwoordt: “We zijn inderdaad patriottistischer geworden. Zo hebben we meer aandacht voor typisch Oekraïense dingen. Maar dat betekent niet dat we radicaal breken met oude tradities.”

De afgelopen maanden zijn enkele Russisch orthodoxe kerken in Oekraïne van patriarch gewisseld. Maar de meeste mensen zien het zoals Torzevski het verwoordt: “We zijn inderdaad patriottistischer geworden. Zo hebben we meer aandacht voor typisch Oekraïense dingen. Maar dat betekent niet dat we radicaal breken met oude tradities.”

Dit nieuwe patriottisme is zichtbaar in Kiev. Steeds meer reclames zijn versierd met Oekraïense borduursels. Op de kerstmarkten is die vaderlandsliefde meer zichtbaar dan in de afgelopen jaren. Anders dan in het verleden worden nu Oekraïense bloemenhaarstukjes en folkloristische geborduurde hemden verkocht naast de knuffels van Djed Moroz. Uit de Glühwein steken dit jaar gele en blauwe rietjes, de kleuren van de nationale vlag.

Een man verkleed als grootvadertje vorst op het Sofiski plein ontploft bijna als hem gevraagd wordt of zijn kostuum uit de sovjettraditie stamt. “Ik ben Oekraïner boven alles”, bast hij. Hij schreeuwt zo hard dat een klein meisje dat met hem op de foto wil schrikt en bijna begint te huilen.

“Ik ben tegen alles wat Russisch is”, zegt hij zachter. Hij denkt even na en wijst dan naar een collega die verderop in hetzelfde pak in het geel Lipton-thee staat te verkopen. “Het gaat niet om je uiterlijk maar om wat je doet. Hij daar is een verrader. Hij verkoopt thee die in Rusland wordt gemaakt.”

Zijn in het geel geklede collega schudt moedeloos het hoofd als hij het hoort. “Je moet een feestje niet politiek maken, het gaat hier om de kinderen.” Toch kan hij de opmerking niet helemaal loslaten. Hij wijst naar een pakje thee in zijn kraampje. “We hebben tegenwoordig ook nieuwe thee hoor. Die wordt in Polen gemaakt.”

Het nieuwe patriottisme: Oekraïners willen ineens massaal op kozakken lijken

11 oktober 2014 (Trouw) – Ineens duiken ze overal op in Oekraïne: opgeschoren hoofden met lapjes haar boven op het hoofd. In Kiev, het westelijke Lviv maar ook in het oosten en zelfs in het Oekraïense leger zie je mannen met deze haardracht.

Dit kapsel heet ‘oseledets’ en komt van de kozakken – middeleeuwse vechtersbazen die de steppen van Oekraïne, Polen en Rusland in de late Middeleeuwen onveilig maakten. Oekraïners menen dat de kozakken als eersten streden voor onafhankelijkheid. De patriotten van nu willen graag met hen geassocieerd worden.

“U houdt deze komkommer vast en ik ga hem met mijn zwaard doormidden hakken zonder u te raken”, zegt een woest uitziende man met wijde broek, snor, oseledets en roestig zwaard tegen de trillende man die voor hem staat. Ze staan op een stoffig veldje op een eiland in de rivier de Dnjepr bij de Oost-Oekraïense stad Zaporizja.

Tegenover de twee zitten zo’n zestig Oekraïners op houten bankjes het tafereel ademloos te bekijken. ‘Zoef’, doet het zwaard en de komkommer valt in twee stukken op de grond. De man is ongedeerd. Het publiek applaudisseert. “Papa, je bent een held”, zegt een jongetje van een jaar of zeven.

De toeristen zijn hier om meer te leren over hun historische helden. Ze vergapen zich aan een show met speren, lasso’s, pijlen, bogen, en paarden. Alles is overgoten met een saus van patriottisme. “Leve Oekraine”, roept de kozakkenbaas. “Leve de helden”, roept het publiek.

Het klinkt als een grap, maar voor de meeste bezoekers is het bloedserieus. “Ik heb vandaag geleerd dat kozakken niet alleen voor vrijheid vochten, maar ook democratisch hun beslissingen namen”, zegt ict’er Peter Grigorijev (31). “Dat verklaart ook waarom wij op Maidan vochten tegen corruptie, het zit in ons bloed.”

Jaroslav (35) is vier jaar geleden begonnen met de shows als acteur, maar is sinds twee jaar fulltime kozak. “Ik sterf voor mijn kozakkenwaarden”, zegt hij terwijl hij met een meisje op de foto gaat. “Broederschap, strijdlust, de orthodoxe kerk en de vrijheid van Oekraïne.” Daarom heeft hij ook bij een vrijwilligersbataljon in Loegansk gevochten. “En dat ga ik binnenkort weer doen.”

De hardnekkigheid waarmee de Oekraïners zich aan de kozakkengeschiedenis vastklampen is opvallend, zegt universitair docent collectieve herinneringen Irina Sklokina uit Charkov. “Sinds de onafhankelijkheid zijn kozakken nationale helden. Er zijn schoolboeken over ze gevuld en niemand zegt ooit een negatief woord over ze.” De revolutie heeft de hype vergroot. Op Maidan waren er kozakken met een kamp, inclusief torentjes.

Sindsdien neemt het aantal kozakkenclubs in het land toe. Er worden studentenverenigingen naar kozakkenvoorbeeld gevormd, er zijn kozakkenscoutingclubs voor kinderen en er treden verschillende dansgroepen en schietclubs in kostuum op door heel het land.

De wildgroei is logisch in een oorlog, zegt Sklokina. “Oekraïners hebben behoefte aan helden. Maar eigenlijk slaat het nergens op.” De kozakken waren namelijk niet alleen dapper en democratisch, ze verkrachtten ook vrouwen en ze hebben duizenden Polen en Joden vermoord. Maar weten de toeristen dat ook? Grigorijev kijkt verward als hij het hoort. “Is dat een grap of zo?” Hij kijkt naar de grond. “Daar staat niets over in het museum.”

Dat is niet alles. De Oekraïense patriotten claimen de kozakken als hun helden, maar dat doen hun vijanden in Donetsk en Rusland ook. Daar zijn de Don- en Kuban-kozakken die juist trouw zweren aan Rusland. “Dat komt doordat ze in de zeventiende eeuw van ons zijn afgescheiden om voor de tsaar te vechten”, weet Grigorijev. “De verraders. Sindsdien zijn zij onze vijand. Ze dragen ook geen osoledets, maar een tsarenkostuum met blauwe broek en rode streep. En ze vechten nog steeds voor de tsaar, tsaar Poetin”, zegt hij grimmig.

Kozak Jaroslav knikt. Maar hij is minder fel over die andere kozakken. Want hij kent sommigen persoonlijk van de jaarlijkse kozakkendag, vertelt hij zacht. “Ieder jaar in oktober wisselen we trucs met elkaar uit. De Russen zijn heel dapper, gelovig en ze kunnen goed vechten.” Hij zucht. “Het is ingewikkeld. Misschien is de kozakkengemeenschap wel een afspiegeling van Oekraïne en Rusland. We zijn door de politiek uit elkaar gedreven zonder dat we dat wilden”, zegt hij.

Wordt Oost-Oekraïne het volgende bevroren conflict?

2 oktober 2014 (Trouw) – Ze hebben er goedkoop Russisch gas, de geheime dienst heet KGB, er wordt Russisch gesproken en er is geen McDonalds. De facto staat Transnistrië is de droom van menig separatist in Oost-Oekraïne. Een droom die wel eens uit zou kunnen komen volgens veel Rusland-deskundigen. Trouw ging kijken in het mogelijk voorland van Donetsk en Loegansk. Lees verder

25.000 chassidische joden vieren nieuwjaar in Oekraïne

26 september (Trouw/ het Parool) – Een man met een enorme hoed en pijpenkrullen gooit een fruitschil op de grond. Zingend in het Hebreeuws rent hij langs een Oekraïense politieagent aan de kant van de weg. “Onbeschaafd,” mompelt die. Dan schrikt hij. “Niet dat ik antisemitisch ben, hoor. Maar ze moeten wel hun troep opruimen.”

image (34)Oeman, in het hart van Oekraïne, is voor een week veranderd in een mini-Jeruzalem. Het is Rosj Hasjana, ofwel Joods Nieuwjaar. Dat betekent dat 25.000 chassidische Joden uit de hele wereld op pelgrimsreis naar dit plaatsje komen. In Oeman ligt een bekende rabbijn begraven: rebbe Nachman van Breslow, de achterkleinzoon van de stichter van het ultraorthodoxe chassidisme. In 1810 blies hij hier zijn laatste adem uit.

Overal lopen mannen in zwart-witte pakken, met bont afgezette hoeden of keppeltjes op. Ze bidden, zingen en dansen op straat. De buurt speelt erop in door koosjer eten te verkopen en sovjetappartementen te verhuren voor flinke bedragen in dollars.

Op het oog is alles zoals in voorgaande jaren. Maar zowel in Israël als in Oekraïne is het oorlog. En dat heeft consequenties. Bijvoorbeeld voor de veiligheid van de pelgrims. Er zijn 440 Oekraïense politieagenten ingezet die samenwerken met twaalf militairen uit Israël en met de Rode Davidster, het Israëlische equivalent van het Rode Kruis. Ook lopen er tientallen particulier ingehuurde beveiligers rond. Zijn ze in Oeman soms bang voor separatisten? “Meer voor internationale extremisten,” zegt een woordvoerder van de gemeente.

De afgelopen jaren kwamen er wel provocaties uit Oekraïne, vertelt hij. Aanhangers van de Russisch-orthodoxe kerk en de ultra-rechtse politieke partij Svoboda zetten bijvoorbeeld een gezegend kruis bij het meertje waar de pelgrims zich ritueel wassen. “Maar dit jaar verwachten we dit niet, vanwege onze eigen oorlog.”

Chassidim in OemanJoden en Oekraïners zijn dichter bij elkaar gekomen, aldus de Joodse vereniging voor repatriëring naar Israël in Kiev. “Rusland is fascistisch,” zeggen zij. “Daardoor zijn er dit jaar nu al twee keer zo veel Joden uit Oost-Oekraïne en Rusland naar Israël verhuisd dan normaal. Joden over de hele wereld staan achter Oekraïne.”

Bij het graf van Nachman staat inderdaad een doos voor donaties voor het Oekraïense leger. “Ik heb er wat ingedaan,” zegt Mordegaj Natif (31) “Wij weten er alles van om zo dicht op je vijand te leven. Daarom zijn we ook niet bang hier te komen.”

Maar niet iedereen is even betrokken. “Ik heb niets met Oekraïne,” zegt Adir (17). “Ze verkopen hier alleen maar troep.” Hij heeft op de markt een neppistool gekocht– die verkopen ze niet in Israël – dat nu al kapot is. Adir probeert de marktkoopman zo ver te krijgen dat hij hem zijn geld terug geeft, maar de man staat angstig achter het gaas dat hij heeft opgehangen tegen diefstal. “Ze pakken alles,” legt de verkoper uit, “moet je zien, het gaas is al verbogen.” Adir schudt zijn hoofd. “Mijn opa komt uit Oekraïne”, hij wijst naar de koopman, “en het was waarschijnlijk zijn vader die de nazis hielp en mijn opa’s familie heeft vermoord.”

“We zijn er nog niet helemaal,” geeft Chajim Chazin toe, een Israëliër al vier jaar in Oeman woont. “De meeste pelgrims komen alleen voor religie en de Oekraïners willen alleen geld verdienen.”

image (35)Toch ziet ook hij verandering. Hij wijst naar een poster op de muur met ‘Antisemitisme nee’ in het Oekraïens. “Poetin heeft de Oekraïners antisemieten genoemd. Nu doen zij er alles om zijn ongelijk te bewijzen. Dat merk ik elke dag. Oekraïners zijn plotseling geïnteresseerd in mijn geloof.”

Maar er is nog een lange weg te gaan. Achter hem duwt een joodse jongetje wild een oud vrouwtje opzij dat haar kraampje staat te sluiten. Ze wankelt, denkt dan aan de dollars in haar portemonnee en slikt haar frustratie weg.

Chassidisme

Het chassidisme komt oorspronkelijk uit Oost-Europa. Joden die dit ultraorthodoxe geloof aanhangen bestuderen in de regel voltijds de Thora. Ze worden hierbij vaak financieel gesteund door de staat Israël.

Oeman kende een bloeiende Joodse gemeenschap. In de Tweede Wereldoorlog werden alle 17.000 Joodse inwoners door de nazi’s vermoord.

De overgrote meerderheid van de pelgrims die deze week in Oekraïne verblijven komt uit Israël. De rest komt vooral uit chassidische gemeenschappen in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.

In Slavjansk lijkt alles rustig, tot het over Poetin gaat

15 september 2014 (Trouw) – Wie door Slavjansk loopt, merkt op het eerste gezicht niet dat het er de hele zomer oorlog is geweest. Er zitten stelletjes op een bankje in de zon, een vrouw koopt taart bij de bakker en in de tuin van de Russisch-orthodoxe kerk wordt de naamdag van een heilige gevierd. Aan voorbijgangers wordt borsjtsj uitgedeeld, die zij aan lange tafels gulzig oplepelen.

Maar dan gebeurt het. Aan tafel wordt het thema ‘Poetin’ aangesneden. Een jongen van een jaar of 25 zegt dat de Russische president er op uit is heel Oekraïne te annexeren. Een iel vrouwtje met een hoofddoek springt op. “Wat, een fascist onder ons? Scheer je weg, Poetin probeert ons Oekraïners te redden. Het is het Westen dat het voorzien heeft op ons orthodoxe geloof.” De jongen vertrekt geen spier. Hij kijkt spottend naar haar. “Mens, je ziet dingen die er niet zijn. Poetin gaat jouw geloof niet verdedigen, hij wil je inlijven.”

Slavjansk is een licht ontvlambare stad. De Oekraïners hebben hem nu twee maanden in handen, maar iedereen weet dat de separatisten en Russen ieder moment terug kunnen komen. Toch zijn de 90.000 vluchtelingen bijna allemaal teruggekomen. Ze hebben niets anders dan hun huis en baan, zeggen ze. Ze verlangen terug naar de rust van voor de oorlog.

Of ze die vinden is maar de vraag. Anna Sentsjenko (50) dacht eerst van wel. Toen ze in juli terugkwam uit West-Oekraïne organiseerden haar buren een welkomstdiner in de tuin. Maar al snel bleek dat ze uit elkaar waren gegroeid. “We zijn bijna het enige gezin dat openlijk pro-Oekraïens is in de buurt. We groeten elkaar wel, maar praten niet echt.”

Dichter bij elkaar
Veel mensen zijn getraumatiseerd. Bijvoorbeeld marktkoopvrouw Helena (40). Zij heeft wekenlang zonder stroom gezeten en zat dagenlang in de schuilkelder tijdens bombardementen. Als er even stroom was, keek ze Russische televisie. “Het was verschrikkelijk. Maar we zijn dichter bij elkaar gekomen”, vertelt ze. En dan: “Of ja, eigenlijk alleen ons soort mensen. Die de separatisten terug willen.”

Waarom ze dat wil, vindt ze moeilijk uit te leggen. Het was niet per se het verschil in gezag. Dat was niet zo groot, zegt ze. “Misschien omdat het Oekraïense leger ons zo heftig bombardeerde”, zegt haar collega Tatjana (50). Helena: “En omdat ze op televisie zeggen dat de nationale garde ons nu komt vermoorden.”

Dat is de grootste angst van de vrouwen: Oekraïense vrijwilligersbataljons die wraak komen nemen. “Ik heb ze nog niet gezien en de soldaten hier zijn op zich aardig, maar ik weet dat ze voor ons komen, dat heb ik via via gehoord. Daarom geef ik je mijn achternaam niet.”

Schooldirecteur

Bizar, vinden de pro-Oekraïners. Separatisten plunderden en schoten, nu is er rust, zeggen zij. Maar helemaal uit het niets komt het verhaal van de Russische televisie niet. Amnesty International rapporteerde vorige week dat het zogenoemde Aidar-bataljon in Noord-Loegansk het recht in eigen hand heeft genomen en collaborateurs met geweld vastzette.

Sentsjenko vindt het geen fijn onderwerp. Liever wil ze haar dochter voorstellen. Vlada is vijftien jaar en activiste, een vrolijk meisje dat Oekraïense vlaggen op bushokjes en lantaarnpalen schildert. Anna gloeit van trots. Ook al moet ze op school vaak horen dat ze fascist is, het meisje houdt haar hoofd recht: “Ik weet dat ik gelijk heb. De directeur van de school is nu zelfs bang voor me.”

Tatjane en Helena. C Fleur de WeerdHelaas, zegt Sentsjenko, is er nog een ander kind. Ze heeft een zoon uit een eerder huwelijk, Slavik (31). “Hij was als kind al een moeilijke jongen, wilde niet werken en had geen vrienden.” Ze laat een foto van hem zien toen hij achttien was. Een jongen die met geknepen ogen in de camera kijkt, zoals meer pubers doen om stoer te doen. “Hij belde me gisteren vanuit Donetsk en zei dat hij voor de separatisten gaat vechten. Hij zegt dat hij Vlada niets zal doen, maar ik ben bang dat ze over een paar jaar elkaar zullen afmaken.” “Hij belde mij ook”, zegt haar dochter. “En zei dat hij me zou beschermen, dat dat zijn taak was als Rus. Toen zei ik dat ik geen Russische familie heb.”

Propaganda
Hoe dit kon gebeuren in één gezin, weten moeder en dochter niet. “Ik denk dat het vooral zijn natuur is”, zegt Sentsjenko. “Hij denkt dat Poetin hem rijk gaat maken. Het is een beetje een leeghoofd, dus er is in zijn kop genoeg ruimte voor propaganda. Ook denk ik dat hij nu denkt dat hij wel vrienden heeft.”

Op de markt geeft Tatjana toe dat er op de Russische televisie ‘soms’ wordt gelogen. Maar de indoctrinatie aan de Oekraïense kant is volgens haar net zo erg. “Een vriendin van me gelooft niet dat het Oekraïense leger ons heeft gebombardeerd, omdat hun televisie dat niet laat zien. Je zou zeggen dat ze beter mij kan geloven, ik heb het met mijn eigen ogen gezien.”

Maar als er aan beide kanten propaganda wordt gebruikt, waarom kiezen ze er dan voor om de Russische propaganda te geloven? Even kijken de marktverkoopsters verbaasd. “Omdat zij liegen voor een goed doel natuurlijk”, zegt Tatjana dan. “Je moet wel als je een oorlog wilt winnen.” Helena knikt. “Voor stabiliteit en goede pensioenen en terug zoals het was in de Sovjet-Unie. Die westerlingen vertrouw ik niet.”

Intussen wordt er aan de lange tafels bij de kerk verder geruzied. De vrouw met hoofddoek schreeuwt en huilt tegelijkertijd, de jongen blijft nukkig zitten. Een vrijwilligster uit de kerk vindt het genoeg en pakt het eten van de twee weg. “Hou eens op, we zijn allemaal Oekraïners en hebben dit allemaal niet gewild. Jullie zeggen dat jullie vrede willen, gedraag je daar dan naar.” Een man in een habijt knikt. Maar de jongen en de vrouw lopen weg, allebei een andere kant op.

Verraden door kameraden op de Krim

4 juni 2014 (Trouw) – In een buitenwijk van Mikolajev, twee uur rijden van Odessa, staat een verscholen legerbasis. Officier Alexander Valerijovitsj (43) staat er te praten met activiste Valentina Okhlopova (33), die hem sigaretten heeft gebracht.

Valerijovitsj is een boom van een vent, met een zacht gezicht. Hij hoort bij de luchtbrigade van de marine van Saki, op de Krim, maar slaapt nu hier op een veldbed waar de veren uitsteken. Zijn appartement heeft hij vol met spullen achtergelaten, vertelt hij. “We konden maar twee koffers meenemen. Maar ik ben opgelucht dat mijn vrouw en dochter in veiligheid zijn.”

Mikolajev_ alexander en maksim

Er wonen op deze anders leegstaande basis nu driehonderd militairen. Ze hebben het niet breed, maar worden geholpen door de bevolking. Er zijn sms-acties gestart om het leger van materiaal te voorzien en bijna iedere dag komen activisten hun steun betuigen. “Dat bevestigt onze overtuiging dat we de juiste keuze hebben gemaakt”, zegt Valerijovitsj in zijn werkkamertje met gescheurd bloemetjesbehang.

De heldenstatus is een flink verschil met enkele maanden geleden. Toen werden Oekraïense militairen onder één noemer geschaard met politiemannen: corrupte nietsnutten.

Ook de nieuwe president van Oekraïne, Porosjenko, is de verandering opgevallen. Hij beloofde de soldaten beter te betalen en te bevoorraden. “Tijdens mijn presidentiële campagne heb ik gezien dat het Oekraïense leger de afgelopen maanden opnieuw geboren is, ondanks de vernietiging ervan in de laatste decennia.”

De evacuatie van de Krim verliep halsoverkop. Begin maart zagen we de eerste groene mannetjes, vertelt commandant Nikolaj Litvinsjenko (43). Binnen een week vlogen ze met helikopters over en was onze basis geblokkeerd. Vanaf dat moment begonnen de Russen op de Oekraïense militairen in te werken. “Ze probeerden ons over te laten lopen”, zegt Valerijovitsj. Leidinggevenden werden omgekocht met driedubbele salarissen,villa’s en auto’s. “Iedereen praatte er verlekkerd over.”

Op 7 april werd een van Litvinsjenko’s mannen doodgeschoten door de Russen. Toen nam hij het besluit te evacueren. Met vrouwen en kinderen reden ze per auto naar het vasteland. De Russen lieten hen langs, omdat de vluchtende militairen geen wapens hadden en journalisten hadden meegenomen. Litvinsjenko moest wel een busje pepperspray inleveren, vertelt hij grijnzend.

Activiste Valentine lacht niet, maar kijk bewonderend naar hem. En zegt later op de gang: “hij is hiermee tegen de orders ingegaan van Kiev. Dat was dus echt een heldendaad.” De commandant zelf wil hier niet over praten, hij doet het af met de opmerking: “één generaal in Kiev wist er wel van hoor.”

Dat zijn beslissing niet vanzelfsprekend was, blijkt wel uit het grote aantal soldaten dat achterbleef: in totaal liep tweederde van de 18.000 Oekraïense soldaten op de Krim over. Van Litvinsjenko’s negenhonderd man bleven er zeshonderd op de Krim.

Zij hadden verschillende redenen om dat te doen, vertelt Valerijovitsj. Een van zijn beste vrienden heeft een gehandicapt kind en bejaarde ouders, een koophuis en geen familie op het vasteland. “Wat moest hij anders dan blijven op de Krim?

De militairen die vluchtten naar Oekraïne vinden dat hun collega’s die nu voor Rusland werken hun eed hebben gebroken voor geld. Valerijovitsj:  “Ze hadden moeten weten hoe meedogenloos Russen zijn tegen verraders.”

Dat lijkt inderdaad het geval op de Krim. In de Oekraïense media zijn de laatste weken verschillende berichten opgedoken over het lot van de achterblijvers. Volgens een bekende militair journalist zijn enkelen naar de Kaukasus gestuurd en vechten anderen nu voor de Russen in Oost-Oekraïne.

Het verbaast Valerijovitsj niets. De laatste keer dat hij zijn vriend sprak vertelde die dat de Russen hen slecht behandelen. “Voor toelating tot het leger moesten ze een test doen, waar ze massaal voor zijn gezakt. Vrouwen werden überhaupt geweigerd. De soldaten zitten nu werkloos thuis, zonder geld.”

Intussen zijn veel Krimbewoners gevlucht. Informatie over de situatie op de Krim is moeilijk te krijgen: Oekraïners die er achterbleven, durven niet te praten, bang te worden afgeluisterd. Hun leefsituatie op de Krim is sinds de annexatie flink verslechterd. Er gaan lijsten rond met namen van pro-Oekraïense demonstranten en er zijn problemen met water, elektriciteit en betaalverkeer.

Activiste Okhlopova heeft wel en geen medelijden: “Het zijn verraders, maar dit gun je niemand.” Valerijovitsj knikt. “Maar al heroveren we de Krim, ik wil er nooit meer terug. Oude kameraden zijn voorgoed uiteen gedreven.”