De Krim is van ons


(Trouw katern Letter&Geest) – Sovjetschrijver Konstantin Paustovski beschreef in 1944 de herovering van de Krim op de nazi’s. Dit – net in het Nederlands vertaalde – verslag roept associaties op met Ruslands ‘bevrijding’ van de Krim in 2014. Toch is er een verschil.

Het is inmiddels bijna tweeënhalf jaar geleden dat de Krim door Rusland werd geannexeerd. En toch staat het nog op muren in Kiev gespoten, op zowel Russische als op Oekraïense propagandaposters gedrukt en duikt het op op twittertijdlijnen van jongeren uit zowel Moskou als Lviv: Krim nasj. De Krim is van ons.

Met zulke woorden wordt niet over de Oost-Oekraïense regio’s Donetsk en Loegansk gesproken. Dit duidt op een verschil. De band die Oekraïne en Rusland met de Krim hebben is emotioneler. En de strijd om het schiereiland, die tegenwoordig vooral in woord gevoerd wordt, gaat niet om wat de inwoners ervan willen. Het is een strijd om herinneringen tussen Oekraïne en Rusland.

Als Oekraïners en Russen over de Krim spreken, dan herinneren ze zich vakanties uit hun jeugd, waarin ze kampeerden op een van die betonnen platen aan de Zwarte Zee en voor de eerste keer Kip Kiev in een restaurant aten. Ze hebben een foto voor de geest van hun ouders die er op huwelijksreis gingen, vader met die vreemde Sovjetzwembroek naast een plastic palmboom. Of meer recent: ze herinneren zich de wilde nachten op dancefestival Kazantip. Zelfs als ze er nooit zijn geweest, hebben ze er een beeld bij omdat zo veel grote schrijvers erover schreven: Tolstoj, Tsjechov en Boelgakov.

Die gemeenschappelijke herinneringen worden tegenwoordig uit elkaar getrokken. De Russen vinden dat zij de enige en rechtmatige erfgenaam zijn van de Sovjet-Unie en alles wat daarbij hoort. Je ziet dit onder andere aan een opleving van het vereren van Stalin.

Oekraïne zet zich juist af tegen alles wat tsaristisch en Sovjet is. Leninbeelden sneuvelen, mozaïeken worden weggehaald en de hipsters in Kiev doen hun best zoveel mogelijk Oekraiens te spreken, zelfs als ze van huis uit het Russisch mee hebben gekregen: dat geldt nu als de taal van de bezetter.

Deze boedelscheiding van herinneringen tekent zich ook af in de manier waarop de meeste Oekraïners hun claim op de Krim rechtvaardigen: het is hun land omdat het de historische grond is van de islamitische minderheid der Krim-Tataren, die ooit onder Stalin werden gedeporteerd. Een minderheid die er tot het conflict eigenlijk niet toe deed voor Kiev.

Het uiteentrekken van herinneringen zie je ook terug in de manier waarop er gekeken wordt naar de schrijver Konstantin Paustovski. Zijn verhaal ‘1944’ maakt deel uit van de recent het Nederlands verschenen bundel ‘Goudzand’ en biedt een inkijkje in de Sovjet-blik op de Krim.

Het verhaal speelt zich af aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. De Krim is dan drie jaar in handen geweest van de Duitsers en de Roemenen. Paustovski bejubelt in het verhaal de terugkeer van het schiereiland in de moederschoot van de Sovjet-Unie, waar het thuishoort.

De emotie die daarbij vrijkomt doet denken aan de euforie onder de Russische bevolking toen de Krim weer Russisch werd in 2014. Groepen jongeren gingen op vakantie naar de Krim – terwijl ze al zomers lang liever naar Turkije gingen – om er een vreugdedansje te doen. En Poetin schoot omhoog in de peilingen.

Schrijver Konstantin Paustovski is een interessante figuur. Hij werd geboren in Moskou, maar hij had een Oekraïense vader en groeide in Oekraïne op. Dit zie je ook in zijn verhalen, die spelen zich voor een groot deel in Oekraïne af. En toch is hij nauwelijks bekend in het huidige Oekraïne. Sterker nog: de meeste Oekrainers kennen zijn naam niet eens.

Ook dit heeft met het verdelen van herinneringen te maken. Paustovski schreef immers: “Terwijl wat ik hier aantref – al dat ‘Oekraïense'(…) al het sluwe, trage, kwade, afgezonderde – mij zo organisch, welhaast walgelijk vreemd is, ook al is mijn vader van Klein-Russische (= Oekraïense, red) afkomst. Ik ben in Moskou geboren en in de Heilige-Georgiuskerk gedoopt. Daarmee heeft Moskou mijn Oekraïens bloed omgevormd en er de oudheid en stevige frisheid van de Russische aarde aan meegegeven.”

Zie je wel, zullen de Oekraïners zeggen, hij is ‘niet van ons’. Hij is van de Russen.

Maar daarmee gaan ze wel aan iets voorbij. In de toenmalige Sovjetdeelrepubliek Oekraïne waren er maar weinig trotse Oekraïners, behalve een paar nationalisten in West-Oekraïne.

Veel Oekraïners zagen in de jaren negentig de val van de Sovjet-Unie niet aankomen en deden er nog jaren over voordat ze zich Oekraïner gingen noemen. Dat voelde raar, ze voelden zich nog Sovjetburger en hadden geen idee wat Oekraïne precies was. Er was een gewapend conflict met Rusland voor nodig voordat ze met trots de blauw-gele vlag uithingen.

De  krim nasj van Paustovski doet misschien denken aan die van de Russen van nu, maar je kunt hun betekenis niet gelijkstellen. Zijn werk was Sovjet, en Sovjet is niet hetzelfde als Russisch.

Wat als Konstantin Paustovski nu had geleefd? De Sovjetschrijver Paustovski was ook maar een kind van zijn tijd. Misschien dat de hedendaagse Paustovski zich was gaan verdiepen in de familiegeschiedenis van zijn vader, de Oekraïense kozak?

In Kiev ontmoette ik anderhalf jaar geleden een student die het mooi verwoordde. Ik vroeg hem of het waar was wat in de Russische krant stond: dat Oekraïne Sovjettradities inruilde voor Amerikaanse omdat het zo graag bij het Westen wil horen. Hij keek me boos aan. “Ben je gek geworden? Rusland heeft niet het recht om de gehele Slavische geschiedenis te claimen. Het is denigrerend om daarin mee te gaan. Mooie herinneringen moet je koesteren, ook al deel je ze met je vijand.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s