Hoe Russisch is Djed Moroz, de Oekraïense kerstman?


7 januari 2015 (Trouw) – Oude sovjettradities leven voort, daar verandert het conflict om Oost-Oekraïne niets aan. ‘Je moet van een kinderfeest geen politiek maken.’

De meeste Leninbeelden zijn neergehaald, de regering zet zich pro-westers op de kaart en het conflict met Rusland heeft een patriottisme losgemaakt zoals niet eerder vertoond sinds het land onafhankelijk werd in 1991. Oekraïne lijkt zich meer en meer los te maken van Rusland en het sovjetverleden.

djed morozMaar betekent dat ook dat het land verwestert? In de feestweek waarin Oud en Nieuw en Kerstmis worden gevierd, blijken de oude tradities hardnekkig, ook al beweert de Russische televisie anders.

Deze week staat Oekraïne in het teken van Kerst, dat hier volgens orthodox gebruik op 7 januari gevierd wordt. Niet alleen de datum is anders dan in Europa. De Oekraïners zetten hun boom met Oud en Nieuw op, niet met Kerst. En de Kerstman ziet er heel anders uit.

Deze week staat Oekraïne in het teken van Kerst, dat hier volgens orthodox gebruik op 7 januari gevierd wordt. Niet alleen de datum is anders dan in Europa. De Oekraïners zetten hun boom met Oud en Nieuw op, niet met Kerst. En de Kerstman ziet er heel anders uit.

Djed Moroz heet hij, grootvadertje vorst. Hij is een Slavische versie van de Kerstman die we kennen uit de Angelsaksische wereld. Hij draagt een kerstmuts van bont, een met krullen versierde cape en hij heeft een orthodoxe staf. Zijn hulpje is geen kleine elf, maar een knap jong meisje met een sneeuwkroontje. Volgens de mythe zijn kleindochter.

Zoals Sinterklaas in Nederland is Djed Moroz een van oorsprong eeuwenoude mythologisch figuur. Met een sovjettintje. De communisten verboden hem in de jaren twintig omdat hij hen deed denken aan priesters en koelakken, en daarmee aan alles wat verdorven was aan het oude Rusland. In de late jaren dertig bedachten ze zich en herintroduceerden hem door de hele Sovjet-Unie.

In de Russische media ging de afgelopen weken het verhaal rond dat de Oekraïners in een poging te breken met de oosterburen de magische figuur hadden afgeschaft. De 27-jarige Serge Torzevski die met zijn vrienden de kerstmarkt op het Kontraktova-plein in Kiev bezoekt kijkt stomverbaasd als hij het hoort. “Zijn ze gek geworden? Wij hebben net zoveel recht op gemeenschappelijke tradities als de Russen.”

De meerderheid van de Oekraïners deelt de mening van Torzevski: orthodoxe en sovjettradities zijn niet alleen van Rusland. Dit geldt evenzeer voor het orthodoxe geloof en de Russische taal. “Je moet politiek los zien van religie en cultuur, en al helemaal van feestdagen”, zegt de 60-jarige Larissa Lipetski. “Het conflict verandert daar niets aan.”

Dat is niet zo gemakkelijk. Religie bijvoorbeeld speelt wel degelijk een rol in het conflict. De orthodoxe kerk in Oekraïne is sinds de onafhankelijkheid verdeeld: mensen volgen de Oekraïense of de Russische patriarch. De laatste is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische president Poetin.

Dat is niet zo gemakkelijk. Religie bijvoorbeeld speelt wel degelijk een rol in het conflict. De orthodoxe kerk in Oekraïne is sinds de onafhankelijkheid verdeeld: mensen volgen de Oekraïense of de Russische patriarch. De laatste is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische president Poetin.

De gevolgen waren zichtbaar tijdens de protesten op het Maidanplein in februari vorig jaar. Tijdens de gevechten tussen activisten en politie vingen de Oekraïense kerken wel gewonde activisten op maar sloten de Russisch orthodoxe kerken hun deuren.

De afgelopen maanden zijn enkele Russisch orthodoxe kerken in Oekraïne van patriarch gewisseld. Maar de meeste mensen zien het zoals Torzevski het verwoordt: “We zijn inderdaad patriottistischer geworden. Zo hebben we meer aandacht voor typisch Oekraïense dingen. Maar dat betekent niet dat we radicaal breken met oude tradities.”

De afgelopen maanden zijn enkele Russisch orthodoxe kerken in Oekraïne van patriarch gewisseld. Maar de meeste mensen zien het zoals Torzevski het verwoordt: “We zijn inderdaad patriottistischer geworden. Zo hebben we meer aandacht voor typisch Oekraïense dingen. Maar dat betekent niet dat we radicaal breken met oude tradities.”

Dit nieuwe patriottisme is zichtbaar in Kiev. Steeds meer reclames zijn versierd met Oekraïense borduursels. Op de kerstmarkten is die vaderlandsliefde meer zichtbaar dan in de afgelopen jaren. Anders dan in het verleden worden nu Oekraïense bloemenhaarstukjes en folkloristische geborduurde hemden verkocht naast de knuffels van Djed Moroz. Uit de Glühwein steken dit jaar gele en blauwe rietjes, de kleuren van de nationale vlag.

Een man verkleed als grootvadertje vorst op het Sofiski plein ontploft bijna als hem gevraagd wordt of zijn kostuum uit de sovjettraditie stamt. “Ik ben Oekraïner boven alles”, bast hij. Hij schreeuwt zo hard dat een klein meisje dat met hem op de foto wil schrikt en bijna begint te huilen.

“Ik ben tegen alles wat Russisch is”, zegt hij zachter. Hij denkt even na en wijst dan naar een collega die verderop in hetzelfde pak in het geel Lipton-thee staat te verkopen. “Het gaat niet om je uiterlijk maar om wat je doet. Hij daar is een verrader. Hij verkoopt thee die in Rusland wordt gemaakt.”

Zijn in het geel geklede collega schudt moedeloos het hoofd als hij het hoort. “Je moet een feestje niet politiek maken, het gaat hier om de kinderen.” Toch kan hij de opmerking niet helemaal loslaten. Hij wijst naar een pakje thee in zijn kraampje. “We hebben tegenwoordig ook nieuwe thee hoor. Die wordt in Polen gemaakt.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s