Kozakken in Zaporizja C Fleur de Weerd

Het nieuwe patriottisme: Oekraïners willen ineens massaal op kozakken lijken


11 oktober 2014 (Trouw) – Ineens duiken ze overal op in Oekraïne: opgeschoren hoofden met lapjes haar boven op het hoofd. In Kiev, het westelijke Lviv maar ook in het oosten en zelfs in het Oekraïense leger zie je mannen met deze haardracht.

Dit kapsel heet ‘oseledets’ en komt van de kozakken – middeleeuwse vechtersbazen die de steppen van Oekraïne, Polen en Rusland in de late Middeleeuwen onveilig maakten. Oekraïners menen dat de kozakken als eersten streden voor onafhankelijkheid. De patriotten van nu willen graag met hen geassocieerd worden.

“U houdt deze komkommer vast en ik ga hem met mijn zwaard doormidden hakken zonder u te raken”, zegt een woest uitziende man met wijde broek, snor, oseledets en roestig zwaard tegen de trillende man die voor hem staat. Ze staan op een stoffig veldje op een eiland in de rivier de Dnjepr bij de Oost-Oekraïense stad Zaporizja.

Tegenover de twee zitten zo’n zestig Oekraïners op houten bankjes het tafereel ademloos te bekijken. ‘Zoef’, doet het zwaard en de komkommer valt in twee stukken op de grond. De man is ongedeerd. Het publiek applaudisseert. “Papa, je bent een held”, zegt een jongetje van een jaar of zeven.

De toeristen zijn hier om meer te leren over hun historische helden. Ze vergapen zich aan een show met speren, lasso’s, pijlen, bogen, en paarden. Alles is overgoten met een saus van patriottisme. “Leve Oekraine”, roept de kozakkenbaas. “Leve de helden”, roept het publiek.

Het klinkt als een grap, maar voor de meeste bezoekers is het bloedserieus. “Ik heb vandaag geleerd dat kozakken niet alleen voor vrijheid vochten, maar ook democratisch hun beslissingen namen”, zegt ict’er Peter Grigorijev (31). “Dat verklaart ook waarom wij op Maidan vochten tegen corruptie, het zit in ons bloed.”

Jaroslav (35) is vier jaar geleden begonnen met de shows als acteur, maar is sinds twee jaar fulltime kozak. “Ik sterf voor mijn kozakkenwaarden”, zegt hij terwijl hij met een meisje op de foto gaat. “Broederschap, strijdlust, de orthodoxe kerk en de vrijheid van Oekraïne.” Daarom heeft hij ook bij een vrijwilligersbataljon in Loegansk gevochten. “En dat ga ik binnenkort weer doen.”

De hardnekkigheid waarmee de Oekraïners zich aan de kozakkengeschiedenis vastklampen is opvallend, zegt universitair docent collectieve herinneringen Irina Sklokina uit Charkov. “Sinds de onafhankelijkheid zijn kozakken nationale helden. Er zijn schoolboeken over ze gevuld en niemand zegt ooit een negatief woord over ze.” De revolutie heeft de hype vergroot. Op Maidan waren er kozakken met een kamp, inclusief torentjes.

Sindsdien neemt het aantal kozakkenclubs in het land toe. Er worden studentenverenigingen naar kozakkenvoorbeeld gevormd, er zijn kozakkenscoutingclubs voor kinderen en er treden verschillende dansgroepen en schietclubs in kostuum op door heel het land.

De wildgroei is logisch in een oorlog, zegt Sklokina. “Oekraïners hebben behoefte aan helden. Maar eigenlijk slaat het nergens op.” De kozakken waren namelijk niet alleen dapper en democratisch, ze verkrachtten ook vrouwen en ze hebben duizenden Polen en Joden vermoord. Maar weten de toeristen dat ook? Grigorijev kijkt verward als hij het hoort. “Is dat een grap of zo?” Hij kijkt naar de grond. “Daar staat niets over in het museum.”

Dat is niet alles. De Oekraïense patriotten claimen de kozakken als hun helden, maar dat doen hun vijanden in Donetsk en Rusland ook. Daar zijn de Don- en Kuban-kozakken die juist trouw zweren aan Rusland. “Dat komt doordat ze in de zeventiende eeuw van ons zijn afgescheiden om voor de tsaar te vechten”, weet Grigorijev. “De verraders. Sindsdien zijn zij onze vijand. Ze dragen ook geen osoledets, maar een tsarenkostuum met blauwe broek en rode streep. En ze vechten nog steeds voor de tsaar, tsaar Poetin”, zegt hij grimmig.

Kozak Jaroslav knikt. Maar hij is minder fel over die andere kozakken. Want hij kent sommigen persoonlijk van de jaarlijkse kozakkendag, vertelt hij zacht. “Ieder jaar in oktober wisselen we trucs met elkaar uit. De Russen zijn heel dapper, gelovig en ze kunnen goed vechten.” Hij zucht. “Het is ingewikkeld. Misschien is de kozakkengemeenschap wel een afspiegeling van Oekraïne en Rusland. We zijn door de politiek uit elkaar gedreven zonder dat we dat wilden”, zegt hij.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s