Wordt Oost-Oekraïne het volgende bevroren conflict?


2 oktober 2014 (Trouw) – Ze hebben er goedkoop Russisch gas, de geheime dienst heet KGB, er wordt Russisch gesproken en er is geen McDonalds. De facto staat Transnistrië is de droom van menig separatist in Oost-Oekraïne. Een droom die wel eens uit zou kunnen komen volgens veel Rusland-deskundigen. Trouw ging kijken in het mogelijk voorland van Donetsk en Loegansk.

‘Tiraspol is de mooiste stad ter wereld’, staat op een poster in het centrum van de hoofdstad van Transnistrië. Een wat theatrale boodschap, want de stad ziet eruit als iedere middelgrote provinciestad in Rusland: er zijn grote brede lanen, sovjetflats, en een monument voor de slachtoffers van de Grote Vaderlandse Oorlog.

Auto Transnistrie C Fleur de WeerdMaar er wijken ook dingen af: er hangen hier bijvoorbeeld nergens reclameborden van westerse merken. Wel overal vlaggen met hamers en sikkels. En er zijn Russische vredestroepen gelegerd, te zien aan de uniformen bij checkpoints.

Het is vooral het laatste dat Transnistrië erg interessant maakt voor Oost-Oekraïners. Transnistrië is namelijk een ‘de facto staat’. Het gebied hoort officieel bij Moldavië, maar is al twintig jaar een satellietstaat van Rusland, dat het geld en goedkoop gas geeft. Transnistrië wordt internationaal door vrijwel geen land erkend, zelfs niet door Rusland. Het is vooral bekend vanwege de bloeiende schaduweconomie: de illegale wapen- en vrouwenhandel.

Moldavische minderheden worden gediscrimineerd en er is geen vrijheid van media en religie, aldus mensenrechtenorganisatie Freedom House.

Moldavië

De Pridnestrovische Moldavische Republiek, zoals de staat zichzelf noemt, is ontstaan in de jaren negentig. Moldavië wilde met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie onafhankelijkheid. Maar toen de nationalisten het Moldavisch en het Roemeens als staatstaal instelden, bloeide er een tegenbeweging op bij de grote Russisch-sprekende minderheid.

Als snel ontstonden er separatistische milities, die hulp kregen uit Rusland, Oekraïne en het oude sovjetleger dat in de regio gestationeerd was. In de winter van 1990 ging het mis: er braken gevechten uit tussen de nationalisten en de separatisten. Deze werd pas anderhalf jaar later beëindigd, toen Rusland ‘vredestroepen’ stuurde en, met bemiddeling van de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa), een staakt-het-vuren uitonderhandelde. In 2006 hielden de separatisten een omstreden referendum waarin werd bevestigd wat zij altijd al zeiden: 97 procent van de inwoners wilde onafhankelijkheid en nauwe banden met Rusland.

Klinkt dit bekend? Volgens de Oekraïense president Porosjenko wel. Hij zegt dat de geschiedenis zich herhaalt. En dat Poetin het Transnistrië-conflict gebruikt als blauwdruk voor Oost-Oekraïne.

Porosjenko is de enige niet. Talloze internationale politici en Rusland-kenners wijzen op de parallellen tussen het huidige conflict en Transnistrië. Zoals historicus Wim van Meurs van de Radboud universiteit Nijmegen het verwoordt: “Poetin speelt precies dezelfde dubbelrol als in andere bevroren conflicten. Hij bewapent separatisten en zegt tegelijk dat hij er niets mee te maken heeft. Uiteindelijk zal hij vrede uitonderhandelen en krijgt hij precies wat hij wil: het westen dat hem vreest en een stuk land onder zijn invloed.”

Georgië

Leninbeeld Tiraspol C Fleur de WeerdVan Meurs is gespecialiseerd in die ‘bevroren conflicten’. En Transnistrië is niet het enige bevroren conflict waar Rusland de hand in heeft. Er zijn er ook twee in Georgië: Abchazië en Zuid-Ossetië. Ook daar vonden gevechten plaats tussen nationalisten en separatisten, waarbij de laatsten werden gesteund door de Russen. En ook daar organiseerden de separatisten referenda die hun eigen legitimiteit moesten aantonen.

Het is het niet moeilijk in Oost-Oekraïne de overeenkomsten te zien. Ook daar zijn wapens en vrijwilligers uit Rusland. Separatistenleider Igor Strelkov vocht zelfs eerder in Transnistrië en andere conflictgebieden, zoals Tsjetsjenië. De wetteloosheid lijkt te zijn toegenomen: er zijn gevangenissen opengebroken en pro-Oekraïense activisten gemarteld. En net als in Georgië en Moldavië ontkent Rusland iedere betrokkenheid en uit vooral bezorgdheid over het lot van de Russische minderheid.

Nostalgie

Ook de sentimenten bij de bewoners zijn vergelijkbaar. Bijna iedereen in de volksrepublieken Donetsk en Loegansk spreekt Russisch. En mensen zijn even anti-Oekraïens als ze in Abchazië anti-Georgisch en in Transnistrië anti-Moldavisch zijn. Inwoners die het niet met de separatisten eens waren, zijn gevlucht. Zij die bleven, voelen een grote nostalgie naar de Sovjet-Unie. Ze spreken slecht over Amerika en fantaseren openlijk over terugkeren in de schoot van moedertje Rusland.

Maar moet het conflict niet eerst bevriezen voordat het bevroren is? Inderdaad. Maar ook dat lijkt te gebeuren in Oost-Oekraïne. Het is er al twee weken relatief rustig. Oekraïne, de separatisten en Rusland onderhandelen onder druk van de Europese Gemeenschap over vredesvoorwaarden. “Er wordt dus aangestuurd op een status quo zoals in Transnistrië”, zegt Van Meurs. “Porosjenko heeft zelfs gezegd dat hij de regio’s autonomie wil geven. Ook al heeft hij het later teruggetrokken, het geeft aan dat hij weet dat hij alleen niet kan winnen. Hij luistert naar het westen dat wil de-escaleren. Met andere woorden: Poetin heeft iedereen waar hij ze hebben wil.”

Net als toen

Tiraspol C Fleur de WeerdOok in Transnistrië ziet men de overeenkomsten. Nina Ivanovna (68) zit in Tiraspol op een bankje naast haar vriendin en kijkt verdrietig. “Het is daar nu net als toen bij ons”, zegt ze. Maar ze legt het iets anders uit dan Van Meurs. “Net als hier toen, zijn er in Oekraïne ineens nationalisten opgestaan zonder historisch besef. Ze willen land afpakken en Russen vermoorden. Verschrikkelijk.”

“Nou nou”, zegt een vrouw die het verhaal aanhoort. “Zo goed is het hier niet hoor.” Ze heet Galina Ivanovna (65) en is Moldavisch. “Als je geen Russisch spreekt, word je gediscrimineerd. Mijn kinderen vinden geen banen. Ik zou iedereen in Oost-Oekraïne adviseren snel naar Kiev te gaan”, zegt ze snel voordat de andere twee haar wegwuiven.

Nina Ivanovna kijkt gechoqueerd naar de weglopende vrouw en fluistert: “Nationalist”. Haar vriendin Antonina Michaelovna (74) knikt. “We horen geruchten dat de Moldaviërs en Oekraïners bij ons willen binnenvallen”, zegt ze met een bezorgde blik.

Terug naar het onderwerp. “Het is te hopen dat Rusland, net als bij ons, gaat ingrijpen in Oost-Oekraïne”, zegt Ivanovna. Is dat dan nog niet gebeurd? “Nee, meisje!”, zegt ze. “Er zijn alleen vrijwilligers.”

“Maar we hopen natuurlijk wel dat het gaat gebeuren”, zegt haar vriendin. “Dan kunnen die mensen daar in vrede leven, net zoals wij.”

De vrouwen snijden hiermee een belangrijk verschil aan tussen Transnistrië en Oost-Oekraïne. Rusland heeft nog geen ‘vredestroepen’ gestuurd naar Donetsk zoals het wel deed in Moldavië en Georgië.

Veel geld

En er zijn nog meer verschillen, die erop kunnen wijzen dat Poetin in Oost-Oekraïne andere plannen heeft, zegt dissident en militair analist Igor Soetjagin van de internationale denktank RUSI. Soetjagin is het met Van Meurs eens dat Rusland tactieken uit Transnistrië heeft gebruikt in Oost-Oekraïne, maar hij gelooft in een andere uitkomst. “Ik denk dat de andere conflicten een leerschool waren. De facto staten zijn op zich handig voor Poetin, want hij heeft hierdoor overal uitvalbases voor zijn leger. Maar ze kosten ook veel geld. Ik denk dat hij in Oekraïne iets anders wil: invloed over het hele land door Loegansk en Donetsk te destabiliseren. En dus de bestaande grenzen intact houden.”

Oost-Oekraïne is veel groter dan alle andere bevroren conflictregio’s, en dus duurder in onderhoud. Daarnaast is heel Oekraïne emotioneel en economisch verbonden met Rusland. ‘Rusland mét Oekraïne is een imperium, Rusland zónder is maar een land’, luidt een bekende uitspraak in Rusland. Daarom geloven de meeste Oekraïners niet dat Poetin genoegen zal nemen met een klein stukje.

De wil

Transnistriër Sergej Michaelovitsj (33) kent de uitspraak. “Wij zijn niet zo belangrijk voor Rusland als Oekraïne”, zegt hij wat sip. “Maar geopolitieke belangen moeten soms voorgaan.”  Hij wijst naar zijn t-shirt, met daarop het hoofd van Poetin en de tekst ‘wij zijn geen lafaards’. Poetin is de wil van Rusland, en zijn wil is de mijne.”

Hoewel militair analist Soetjagin gruwt van de laatste uitspraak, benadrukt ook hij de grote geopolitieke belangen van Rusland in Oekraïne. Daar staan veel fabrieken waar de Russische economie van afhankelijk is, legt hij uit. “Bijvoorbeeld de wapenindustrie; die kan niet leven zonder onderdelen uit Oekraïne. Die worden door het hele land gemaakt, dus is het belangrijk dat hij het hele land in zijn invloedssfeer houdt.”

Tiraspol 2012Als Poetin van Donetsk en Loegansk een semi-onafhankelijk staatje maakt, kan hij naar die onderdelen fluiten, is de redenering. En dus wil hij, volgens Soetjagin, het hele land gijzelen door het oosten instabiel te houden. “Met een en oligarchie in Donetsk en Loegansk kan hij het hele land afhouden van integratie in Europa. Maar het moet wel één land blijven.”

In Oekraïne heeft zijn theorie meer bijval dan die van Van Meurs. Het verklaart waarom Poetin op televisie telkens zegt dat hij federalisering wil. Daarnaast zou hij veel Oekraïners een plezier doen als hij er een Transnistrië van zou maken; de oostelijke regio’s staan bekend als lastig en kosten miljoenen vanwege de verouderde industrie.

Maar er zitten ook haken en ogen aan Soetjagins theorie. Volgens politiek wetenschapper Bruno Coppieters van de Vrije Universiteit in Brussel is het maar de vraag of federalisering haalbaar is. “Rusland heeft dit ook voorgesteld voor Abchazië en Transnistrië, maar dat werd door Georgië en Moldavië verworpen, deels onder druk van het westen. Rusland van zijn kant weigerde om in deze conflicten een federaliseringsproces op gang te brengen dat de centrale regering te veel zou bevoordelen. Het resultaat was telkens een bevriezing van het conflict.”

Ook Van Meurs heeft twijfels over het federaliseringsplan. “Rusland kan ook invloed uitoefenen door handelsboycots”, zegt hij. Volgens hem zijn de hoge kosten niet zo belangrijk. “Gazprom merkt het niet eens als het gratis olie en gas weggeeft aan deze staatjes. De mensen die hier leven hebben weinig nodig, ze zijn gelukkig met een heel simpel bestaan, zoals in de Sovjet-Unie. De rest sprokkelen ze bij elkaar in de schaduweconomie.”

Overenthousiasme

Maar goed, eerlijk is eerlijk, zeggen de experts, helemaal voorspellen wat er gaat gebeuren, kan niemand. Poetin kan ook niet alles plannen. Hij had, en heeft, niet alle krachten die hij loslaat zelf in de hand, zeggen ze. En dat geldt ook voor het Westen.

“Ik geloof niet dat het Poetins plan was de Krim te annexeren”, zegt Soetjagin, “Soms speelt overenthousiasme een rol.” Volgens politicoloog Coppieters is er ook nog een Kosovo-scenario denkbaar. En historicus Van Meurs durft niet uit te garanderen dat het bij de republieken van Loegansk en Donetsk blijft: “Wie weet neemt Poetin toch nog Odessa.”

De twee vrouwen op het bankje in Tiraspol weten het evenmin. Nina Ivanovna heft haar handen op naar de hemel als haar om scenario’s wordt gevraagd: “We hopen dat het vrede wordt voor die mensen, want wat er nu gebeurt, is onmenselijk.”

“Helemaal waar”, zegt haar vriendin Antonina Michaelovna. “Hoewel het wel fijn zou zijn om via Odessa met Rusland verbonden te zijn.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s