Wat Oekraïne kan leren van Spanje na Franco


30 juni 2014 (Trouw) – Telkens als er een nieuwe president in Oekraïne aan de macht komt, worden de lesboekjes over geschiedenis aangepast. Oekraïnes bekendste historicus Jaroslav Gritsak wil hier van af. “Tot nu toe was geschiedenis altijd politiek: er moest iets mee bewezen worden. Het is nu tijd andere historische vragen te gaan stellen.”

Wat is er mis met het oude geschiedenisverhaal?

“Neem president Joesjenko – die na de Oranjerevolutie in 2004 aantrad. Hij geloofde dat een natie één geschiedenisverhaal nodig had en verklaarde daarop omstreden helden uit het westen tot nationale helden. Maar dat is helemaal verkeerd. Ons land heeft al een identiteit, je moet niet proberen het een nieuwe op te leggen. Je moet de verschillen accepteren.

“Het conflict van nu toont aan dat dit tot dusver niet gebeurde. De focus van de geschiedenis lag te vaak op het midden en het westen van het land. Mensen in het oosten en zuiden, in Odessa, Dnjepropetrovsk en Charkov voelen zich niet betrokken. Dus moeten we nu een nieuwe geschiedenis vertellen, waar we ook hun verleden bij betrekken.”

Kunt u een voorbeeld noemen?

Franco“Industrialisatie in de Sovjettijd. Daar gaat het nooit over in onze lesboekjes en discussies. We hebben het altijd over de geschiedenis van het boerenland en de boerencultuur. Die wordt zeer uitvergroot omdat de Oekraïners van boeren afstammen en hier heel trots op zijn, vooral in het westen. Maar de industrialisatie is zeker zo belangrijk geweest voor de ontwikkeling van ons land. Bovendien ontlenen regio’s als Loegansk en Donetsk er een groot deel van hun identiteit aan.

“De ware uitdaging is om mensen de vrijheid te geven hun eigen herinneringen te koesteren, of ze nou kloppen of niet. De overheid moet niet telkens over de geschiedenis discussiëren, vooral niet nu. Ik zeg tegen de nieuwe regering: zet de geschiedenis even in de koelkast.”

Dat klinkt raar uit de mond van een historicus.

“Het is gebaseerd op realisme. Het is van groot belang dat we ons nu op andere zaken richten. Neem het voorbeeld van Spanje na generaal Franco. Dat land was ook verdeeld. Je had de Basken en de Catalanen. Zij waren zoals de mensen in de Krim en Donetsk voor ons.

“Maar de nieuwe regering stelde de discussie uit, omdat het land hierdoor alleen maar verdeeld zou raken. Dus kwam er een nationale amnesie: iedereen mocht het zijne vinden, maar de staat kwam er niet tussen. De verschillende bevolkingsgroepen mochten hun eigen feestdagen invoeren, maar de staat hield afstand. Dit hebben ze dertig jaar volgehouden en het is goed gegaan. Als je Spanjaarden vraagt wat de gelukkigste tijd in hun historie was, zeggen ze ‘de tijd na Franco.'”

Zo goed gaat het niet in Spanje. De verschillen bestaan nog steeds en worden zelfs weer belangrijker.

“Dat komt door de economische crisis, die brengt het slechtste in mensen naar boven. Maar goed, je hebt gelijk, perfect is het model niet. Het is wel werkbaar. Oekraïne moet zich eerst richten op het opnieuw opbouwen van het land. Pas later, als de tijd rijp is en er een nieuwe generatie is die meer afstand heeft, kun je er voorzichtig over beginnen.”

Maar intussen moet er op school geschiedenisles worden gegeven. Waar moet het in de les minder over gaan, en waarover méér?

“Het gaat op dit moment wel erg veel over Kiev Roes, een relatief ontwikkeld rijk in de Middeleeuwen met Kiev als hoofdstad. Hier wordt eeuwig over getwist: was dit het begin van de staat Oekraïne of juist van de staat van de Russen? Het is een discussie die nergens op slaat. We gaan ons toch ook niet afvragen of het Heilige Roomse Rijk het begin is van Frankrijk of van Italië?

“Ook gaat het altijd over taal. De Russen zeggen dat Oekraïens slechts een dialect is en geen echte taal. En Oekraïners doen alles om te bewijzen dat het wél een taal is, die zelfs ouder is dan Russisch.

“We moeten weg van dit soort discussies. Het grootste verschil tussen Russen en Oekraïners zit niet in de taal maar in politieke tradities – daar moet het over gaan. Waarom is Poetin voor Rusland een natuurlijke leider en werd Janoekovitsj hier als uitzondering gezien? Waarom zouden de Oekraïners een leider als Poetin hier niet accepteren? En waarom werden de protesten in Moskou niet zo groot als bij ons in Kiev?

“Ook moeten we meer praten over geweld. Dat klinkt misschien raar, maar het grootste deel van onze geschiedenis is erg gewelddadig. Oekraïne is veel bezet geweest en er zijn bloedige oorlogen uitgevochten op onze grond. Waarom is dat zo en wat is de invloed ervan?”

In de oude geschiedschrijving waren helden erg belangrijk. Dat merk je nog steeds: Stepan Bandera (die streed voor Oekraïne’s onafhankelijkheid, en samenwerkte met de nazi’s) is een held in het westen maar wordt gehaat in het oosten. Met Lenin is het precies andersom. Moet je af van dit soort heldenverering?

“Ik denk dat je het voor nu moet toestaan. Laat iedere regio zijn eigen helden hebben, hoe omstreden ook. En denk ook na over gemeenschappelijke, neutrale helden. Zoals Taras Sjevtsjenko, de schrijver, dichter en tekenaar die voor het eerst hoogstaand in het Oekraïens schreef en overal wordt geaccepteerd. Het is altijd beter om meerdere helden toe te laten.

“Kijk, het gaat erom dat je mensen niet moet vertellen wat de waarheid is. Je moet accepteren dat ze dingen zeggen of geloven die niet kloppen. Lenins intenties waren misschien niet slecht, maar de uitkomst was anders. En toch moet je hem niet veroordelen. Accepteer hem als hun held en leer zijn aanhangers kritischer te zijn. Uiteindelijk zullen ze dan misschien ook accepteren dat andere mensen anders naar hem kijken.”

 

Wie is Jaroslav Gritsak?

Hoogleraar Jaroslav Gritsak (54) is een van de bekendste historici van Oekraïne. Hij studeerde en promoveerde in het West-Oekraïense Lviv en is sinds 1992 directeur van het geschiedenisdepartement van de Ivan Franko Universiteit in die stad.

Gritsaks onderzoek richt zich vooral op Oost-Europa in de negentiende en twintigste eeuw. Hij heeft onder meer lesgegeven aan de Columbia Universiteit in New York, aan Harvard en aan de Centraal-Europese universiteit in Boedapest. Hij won prijzen met essays over natievorming in Oekraïne en zijn boek over de Oekraïense schrijver Ivan Franko.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s