Oekraïne heeft genoeg van het graaien van de president


21 februari 2014 (Trouw/ de Tijd) – Sluipschutters die op mensen schieten, demonstranten met kalasjnikovs: de situatie in Oekraïne is deze week volledig geëscaleerd. Wat precies de druppel was, is moeilijk te zeggen. Toen de demonstranten dinsdag bij het parlement aankwamen om vreedzaam te demonstreren, zagen ze dat de straat volledig geblokkeerd was door speciale politieeenheden. Al gauw werden over en weer politiegranaten en molotovcocktails gegooid en vanaf dat moment werd het – met uitzondering van woensdagnacht toen er een staakt-het-vuren van kracht was – alleen maar grimmiger.

Dat de autoriteiten het plein lieten bestormen en geweld inzetten tegen burgers, is de reden dat veel Oekraïners nu vechten voor hun land, zeggen ze. ‘President Janoekovitsj laat zijn ware gezicht zien’, is een veelgehoorde uitspraak. Maar hoe kon het zover komen? Waarom zijn de Oekraïners al maanden zo ontevreden over hun democratisch gekozen president?

Een belangrijk deel van het antwoord is corruptie. Niet het soort corruptie waarbij burgers politieagenten, leraren en doktoren moeten omkopen om zaken gedaan te krijgen, maar een alles verzwelgende corruptie die het leven onmogelijk maakt.

Ontwrichtend
Oekraïne is de laatste jaren enorm gezakt op de internationale corruptieranglijsten. Transparency International zette het land in 2012 op plaats 144 van de 167 landen op de lijst. Ernst & Young bestempelde Oekraïne in hetzelfde jaar zelfs tot het op twee na corruptste land ter wereld. De corruptie binnen de overheid en in de economie heeft de samenleving volledig ontwricht, vertelt journalist Sergej Lesjenko, de bekendste corruptie-expert in Oekraïne.

“Viktor Janoekovitsj gebruikt zijn positie voor zelfverrijking en dat heeft gewerkt. Hij is de meest corrupte president van Europa.” De president woont in een paleizencomplex van 140 hectare, bijna even groot als de stadsstaat Monaco. Dit paleis was van Sovjetleider Chroesjtsjov, hij verbleef er als hij in Oekraïne moest zijn. “Janoekovitsj heeft het op schimmige wijze verkregen in 2007, toen hij nog premier was. Het paleis is vijf verdiepingen hoog, het heeft een golfclub, een jachtclub, tennisbanen binnen en buiten en verblijven voor zijn wilde dieren.”

Maffiasysteem
Janoekovitsj heeft zijn rijkdom verkregen door trucs te gebruiken die al jarenlang worden ingezet in de voormalige sovjetrepublieken, zoals fraude bij aanbestedingen. Lesjenko: “Dat werkt ongeveer zo. De overheid verkoopt een staatsbedrijf, bijvoorbeeld een energiemaatschappij, en de president zorgt ervoor dat er maar twee bieders zijn: een van zijn familie en een nepbedrijf dat hij voor de gelegenheid laat opzetten. De twee overbieden elkaar een tijdje voor de show, totdat de nepbieder stopt en de familie het energiebedrijf in handen krijgt. Zo heeft de familie van Janoekovitsj zich talloze staatsbedrijven illegaal toegeëigend.”

“Daarnaast heeft Janoekovitsj een maffiasysteem gecreëerd, door in een razend tempo zijn mensen neer te zetten op alle belangrijke plekken. Bij de belastingdienst, de douane, in de bankenwereld, in het leger en in het rechtssysteem. De president controleert ministers, rechters, politie en de hele bankensector”, aldus Lesjenko.

Parallel systeem
De ondernemers in Oekraïne zijn hier zwaar door gedupeerd, vertelt advocaat Slava. Hij werkt bij een grote firma en wil zijn achternaam niet zeggen. “Ik verdedig bedrijven en particulieren die in conflict zijn met andere bedrijven. Maar het is meer voor de show, want er bestaat in ons land geen rechtssysteem meer. Rechters krijgen instructies van bovenaf. We hebben wel een grondwet en ook een wetboek, maar eigenlijk functioneert er een parallel, corrupt rechtssysteem. Ik zie iedere dag hoe machteloos mensen staan, als ze niet de juiste connecties hebben.”

In Oekraïne is bovendien huis- en bedrijfsroof al jaren een groot probleem. Het is onmogelijk een eigen bedrijf te hebben in dit land, omdat de kans groot is dat bendes gelieerd aan de clan van president Janoekovitsj het overnemen. “De meeste ondernemingen die ik verdedig moeten beschermgeld betalen. Dit was altijd al wel zo, maar vroeger was dit ook een garantie dat je daadwerkelijk beschermd werd. Je kocht een nepdocument en de ambtenaar kreeg extra betaald – hij moest wel met zijn lage salaris – en dat was dat.”

Tegenwoordig blijft het geld niet bij die ene ambtenaar. Het gaat naar de ambtenaar boven hem, en naar die boven hem. Het kan gebeuren dat je de gemeente, de politie en iemand van het presidentiële bureau hebt betaald, en dat je bedrijf alsnog wordt binnengevallen door de belastingpolitie, vertelt Slava. “Zij hebben papieren waarop staat dat je iets illegaals hebt gedaan of dat jouw bedrijf nu eigendom is van iemand anders. Waarom? Omdat iemand van de clan jouw bedrijf graag wil hebben. Ik zie dit soort zaken bijna iedere week.”

‘De familie’
Janoekovitsj en zijn zakenvrienden hebben niet alleen een ferme greep op de overheid en de rechters, maar ook op veel grote bedrijven. Ze zijn al rijk, maar hun verouderde en vervuilende fabrieken worden gesubsidieerd met publiek geld. Wetten die de natuur en gezondheid van de bevolking moeten beschermen, worden genegeerd, vertelt Slava. “Ons belastinggeld en onze grondstoffen worden verspild.”

Als Oekraïners het over ‘de familie’ hebben, hebben ze het over de gezinsleden van de president. “Janoekovitsj heeft zijn familie tot een nieuwe oligarchenclan gemaakt”, vertelt Lesjenko. “Zijn zoon Oleksandr is daar een goed voorbeeld van. Hij was tandarts toen zijn vader premier werd. Nu bezit hij twee banken en wordt zijn vermogen door Forbes op 500 miljoen dollar geschat. Zijn vader heeft de belastingdienst namelijk gedwongen alle ambtenaren salarissen uit te betalen via Oleksandrs bank. Vervolgens heeft Oleksandr vrienden aangesteld bij de centrale bank van Oekraïne en is zijn omzet geëxplodeerd.”

Het is in Oekraïne vele malen erger dan in de andere voormalige sovjetrepublieken, legt de journalist uit. “De corruptie is veel dieper vervlochten met de overheid dan bijvoorbeeld in Rusland. Dat heeft een direct effect op de bevolking. De president steelt als het ware van de bevolking, en dat betekent dat mensen niet de zorg krijgen waar ze recht op hebben en de leraren en gepensioneerden geen inkomen ontvangen.”

Pensioen gestopt
Daar kan Nadjesda Sjevsjenko (78) over meepraten. Ze is gepensioneerd en komt al weken dagelijks op het Onafhankelijkheidsplein om demonstranten te helpen. En ook om te eten, want daar heeft ze zelf amper nog geld voor. “Sinds een maand hebben gepensioneerden ineens geen recht meer op korting in het openbaar vervoer. Mijn staatspensioen is drie maanden geleden stopgezet. ‘Economische problemen vanwege Euromaidan’, zegt de overheid. Onzin. Onze president probeert snel nog wat geld weg te sluizen voor hij moet vertrekken. Hij geeft niets om ons, alleen maar om zichzelf.”

Per maand moet Sjevsjenko rondkomen van zo’n 150 euro. “Ik heb 45 jaar in een chemische fabriek gewerkt. Het was gevaarlijk werk, we werden aan allerlei giftige gassen blootgesteld, dus er werd ons beloofd dat we een goed pensioen zouden krijgen en medische verzorging. Maar de laatste drie jaar is mijn situatie enorm verslechterd. De fabriek betaalt me wat pensioen en ik krijg wat geld uit Rusland, omdat mijn man in het Rode Leger heeft gevochten – god hebbe zijn ziel. In totaal moet ik het doen met 1800 grivna (150 euro) per maand. Daarvan gaat de helft naar medicijnen en 500 naar mijn flat, in een buitenwijk van Kiev. Gelukkig pas ik op bij families uit de buurt om wat bij te verdienen. Zodat ik meer kan eten dan alleen aardappelen en augurken. Deze bontjas heb ik gekregen van een van de families waar ik oppas, mensen met een goed hart. Daar zijn er nog wel genoeg van in Oekraïne.”

Als ze gevraagd wordt naar de president, briest Nadjesda “dat is geen corruptie, dat is diefstal. In Rusland krijgen ouderen drie keer zo veel pensioen. Onze president steelt van de staatskas, en heeft ons teruggezet in de jaren negentig. Al twee jaar sta ik op de lijst voor een gehoorapparaat, maar er komt niets van. De gemeente geeft het gemeenschapsgeld liever uit aan criminelen. Voor staatszorg en pensioenen is niets mee over. Ik ben bijna blind en bijna doof door het werk dat ik gedaan heb, en heb geen kinderen die voor me kunnen zorgen. Ik zou van de gemeente ook een oogoperatie krijgen, maar ik geloof er niet meer in.”

Lesjenko begrijpt haar. “Wat Janoekovitsj en zijn familie hier gedaan hebben is volgens mij de werkelijke reden waarom de demonstraties zo massaal zijn geworden in december – en niet het mislukken van de deal met de EU (die Oekraïne een associatieverdrag aanbood dat Janoekovitsj weigerde, red.). Mensen hebben alle rechten verloren. Ik begrijp wel dat ze willen vechten voor een beter land.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s