Valt Oekraïne uit elkaar? ‘Dat is onwaarschijnlijk’


17 februari 2014 (Trouw) – Oekraïners hebben meer dat hen verenigt dan dat hen verdeelt. Het is de politiek die de verschillen uitvergroot om stemmen te winnen, zegt onderzoeker Jevgeni Glibovitski.

© Jevgeni Glibovitski.

Al maanden wordt er gedemonstreerd in Oekraïne. Mensen uit het hele land bezetten overheidsgebouwen en eisen het vertrek van president Janoekovitsj. Hoewel de demonstranten van verschillende partijen en regio’s nu nog verenigd zijn door dit ene doel, komt ook de aloude vraag boven drijven: is Oekraïne niet te verdeeld om als één land verder te gaan?

Volgens het Kremlin is het antwoord hierop ‘ja’. De banden tussen Oost-Oekraïne en Rusland zouden hechter zijn dan die binnen het land. Onzin, zegt de Oekraïense politicoloog en econoom Jevgeni Glibovitski.

Hij deed onderzoek naar culturele verschillen in Oekraïense regio’s. “Oekraïners hebben meer dat hen verenigt dan dat hen verdeelt. Maar apocalyptische scenario’s verkopen beter.”

U denkt niet dat Oekraïne op het punt staat uit elkaar te vallen?
“Het is onwaarschijnlijk. Er zijn verschillen tussen oost en west, in taal en godsdienst, maar het belang van deze verschillen wordt ernstig overschat. Op dit moment zijn stijgende prijzen, inflatie en werkgelegenheid veel belangrijker voor burgers dan hun identiteit. Maar deze onderwerpen worden genegeerd door de corrupte politieke elite.

Zowel de regering als de oppositie heeft geleerd stemmen te winnen door in te spelen op de verschillen tussen oost en west. Zo gaat het al jaren. Enkele maanden voor de verkiezingen wordt een wet of rechtszaak onder de aandacht gebracht die de bevolking polariseert en de verkiezingen kaapt.

Maar de bevolking zelf wil geen breuk. Peilingen tonen aan dat ongeveer 80 procent van bevolking – zowel de Oekraïens als de Russisch sprekende – zichzelf als Oekraïens ziet. Een kleine minderheid van 10 procent voelt zich nog Sovjet- burger. Deze mensen wonen vooral langs de Russische grens, in het Donetsk-bekken en op de Krim. Als er een breuklijn is, ligt hij daar. Niet vanwege taal of religie, maar vanwege culturele perceptie en propaganda.”

Dreigen deze Sovjet-achtige regio’s met separatisme of aansluiting bij Rusland?
“Nu niet. En het zal alleen zover komen als krachten van buitenaf zich ermee gaan bemoeien. In het Donetsk-bekken is men niet blij met de protesten op het Maidan-plein in Kiev, maar de bevolking heeft niet de gedrevenheid van de maidandemonstranten om zich te verzetten. Janoekovitsj moet zelfs in zijn eigen regio mensen betalen om deel te nemen aan tegendemonstraties.

De Krim is de enige lastige regio. Dit schiereiland heeft al een vorm van autonomie, een eigen regering. De Russische vloot ligt hier, en de inwoners zijn sterk pro-Russisch. Maar zelfs hier is separatisme onwaarschijnlijk. Rusland heeft in 2003 geprobeerd het eiland Toezla te claimen. Maar de bevolking kwam massaal in opstand. Krim-Tartaren maken 12 procent van de bevolking uit. Zij zijn hartstochtelijk pro-Oekraïens.”

  • © AP. Demonstranten in Kiev op 16 februari 2In tegenstelling tot Russen, die hun regering zien als de ultieme autoriteit, wantrouwen Oekraïners hun leiders

Bestaat er zoiets als een Oekraïense nationale identiteit?
“Zonder twijfel. Oost- en West- Oekraïners delen meer waarden met elkaar dan met mensen over de grens. Oekraïners zijn structureel onzeker als gevolg van de verschrikkingen die ze hebben meegemaakt in de twintigste eeuw: Stalin heeft miljoenen mensen uitgehongerd, Hitlers oorlog was het bloedigst in Oekraïne. En ook de Sovjetonderdrukking en de ramp bij Tsjernobyl hebben bijgedragen aan de onzekerheid.

In tegenstelling tot Russen, die hun regering zien als de ultieme autoriteit, wantrouwen Oekraïners hun leiders. Er is hier door de jaren heen een brede traditie van activisme ontstaan. Ook hoe ze naar geweld kijken is anders. Russen hebben geweld vaak met succes ingezet. Oekraïners associëren het met onderdrukking.”

Ziet u deze waarden terug in de protesten?
“Absoluut. Wat begon als klein, vreedzaam protest van studenten die voorstander waren van een EU-verdrag, werd pas een grote beweging toen Janoekovitsj de politie inzette tegen de jongeren. De beelden van het geweld gingen het internet over. Er knapte iets. De volgende dag gingen tienduizenden, misschien wel honderdduizenden Oekraïners de straat op.

Er is een maatschappelijk middenveld aan het ontstaan. Het protest heeft allerlei processen in gang gezet. In het begin zagen ze de EU als één macht, niet als een groep landen met verschillende belangen. Zoals ze in 2004 al hun hoop vestigden op die ene leider, Joesjenko.

Ze hebben ingezien dat dit een foute inschatting was. De demonstranten zeggen nu dat ze het systeem willen veranderen. Zodat wie er in de toekomst ook aan de macht is, de bevolking nog steeds de agenda kan controleren. Als ze hierin slagen, is dit aantrekkelijk voor andere post-Sovjetlanden.”

Dat ziet Poetin niet graag gebeuren. Wat denk u dat hij gaat doen?
“Sommige Oekraïners zijn bang voor een militaire interventie, maar dat is onwaarschijnlijk. Het enige wat ik niet durf uit te sluiten is een actie op de Krim. Maar Rusland heeft het geld er niet voor. Bovendien denk ik niet dat de corrupte Russische ambtenaren bereid zijn hun fortuin in het Westen op het spel te zetten.

Tegelijkertijd is de afloop zeer belangrijk voor Poetin. Daarom denk ik dat hij zal inzetten op sabotage. Rusland heeft heel veel vrienden binnen de Oekraïense overheid, in de politiek, media en het bedrijfsleven. Het is niet moeilijk voor de Russen om de kwetsbaarheden te vinden. De komende maanden zullen een belangrijke test worden.”

Jevgeni Glibovitski (39) is directeur van pro.mova, een onafhankelijke denktank die al zeven jaar wetenschappelijk onderzoek doet naar culturele waarden in post-Sovjet-landen en Oekraïne. Hij doceert strategie en sociale wetenschappen aan de Oekraïense Katholieke Universiteit in Lviv en op de Kiev Business School. Tot 2005 was hij werkzaam als journalist.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s