‘Ze knijpen ons uit als een nat t-shirt’


15 november 2013 (Trouw) – Het is de keerzijde van de internationalisering van de wereldhandel: in Bangladesh werken mensen voor een paar tientjes per maand onder erbarmelijke omstandigheden. Hoe kledingbedrijven, inkopers en importeurs precies werken in Bangladesh, blijft vaak schimmig. Trouw vond twee betrokkenen bereid hun verhaal te doen.

Ibadad van Rijckevorsel (48) komt uit Bangladesh en werd als kind geadopteerd door een Nederlands echtpaar. Hij werkt sinds 2006 als onafhankelijk inkoper in zijn geboorteland. “Ik ben de tussenpersoon tussen kledingbedrijven in Nederland en fabrieken in Bangladesh. Bedrijven benaderen mij om hun productie in Bangladesh te begeleiden. Ik zoek voor hen een fabriek uit, onderhandel over de prijs en bestel de kleding. Tijdens de productie houd ik de fabriek in de gaten.”

U werkte vroeger voor prijsvechters. Wat zag u bij de fabrieken die u toen bezocht?

“Ik ben bijvoorbeeld bij Tazreen geweest, de fabriek die in 2012 afbrandde. Ik heb daar geen orders geplaatst, omdat van de eigenaar bekend was dat hij zijn mensen sloeg. De kledingbedrijven die in deze fabriek orders plaatsten (onder meer C&A, red.), moeten geweten hebben dat het daar niet deugde. En het door de vingers hebben gezien.

Waar zit volgens u het probleem?

“Er zijn slechte fabrieken en slechte eigenaars, maar een heel groot deel van het probleem ligt bij kledingbedrijven in Amerika en Europa. Zij willen zo goedkoop mogelijk inkopen en zetten inkopers en fabrieken onder druk. Door een onredelijke prijs te eisen.

“Kijk, voor een T-shirt moet veel gedaan worden. Garen spinnen, verven, breien, naaien, accessoires erbij et cetera. Kledingbedrijven kennen die kosten en berekenen dat het voor een fabriek bijvoorbeeld minimaal 1,50 euro kost om een kledingstuk te maken. Vervolgens proberen ze het voor 1,30 euro in te kopen. Als je zo’n prijs eist, weet je dat er ergens iets illegaals moet gebeuren. Haal je die twintig cent eraf, dan krijgt iemand ergens te weinig loon, zijn er slechte werkomstandigheden of zijn er kinderen aan het werk.”

Spreekt u uit ervaring?

“Ja, een Nederlands bedrijf – ik kan de naam niet noemen – wilde kleding onder de kostprijs bestellen, maar stelde wel de eis dat die in een fabriek gemaakt werd die allerlei veiligheidscertificaten had. Dat kan niet voor die prijs, zei ik. Ik heb ze verteld dat als zij dit toch willen, ze illegale activiteiten in de hand werken. Toen ben ik dat bedrijf als klant kwijtgeraakt en heb besloten niet meer met dat soort prijsvechters te werken.”

Kledingmerken zeggen dat fabrieken orders doorverkopen zonder hun medeweten.

“Misschien zonder het medeweten van het management in Nederland, maar iemand anders in het bedrijf weet het wel. Kijk, als jij als kledingbedrijf ergens een order plaatst, wil je bij die fabriek de orderportefeuille inzien. Dan weet je dat die fabriek al voor 200 of 300 procent opdrachten heeft aangenomen. Je weet dus dat hij orders doorverkoopt en dat jij fout zit. Iedereen hier in Bangladesh weet dat. Maar als zo’n onderaannemerfabriek instort, kan het Europese bedrijf zijn handen in onschuld wassen.”

Maken alle bedrijven die in Bangladesh produceren zich schuldig aan dit soort praktijken?

“Nee, zeker niet. De prijsvechters, de textielsupers zijn het ergste, maar ook zij maken zich er niet allemaal schuldig aan. Als jij in de winkel iets voor een paar euro koopt, moet je gaan nadenken. Middenmerken zoals H&M, C&A, Zara doen het al een stuk beter. Maar je kunt het nooit weten. Ook dure merken hadden orders lopen in Tazreen en Rana Plaza, de fabriek die afgelopen voorjaar instortte.”

Bijna alle kledingbedrijven claimen dat ze maatschappelijk verantwoord bezig zijn.

“Dat zijn ze alleen als ze de kostprijs betalen. Die claims zijn vaak niets waard. Bij de meeste bedrijven vallen inkopers helemaal niet onder het beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat zou ook tegen hun beloningssysteem ingaan. Inkopers krijgen meestal een prestatiebonus als ze geld van de prijs af weten te krijgen.”

Yahia Khan (63) was eigenaar van een kledingfabriek. In 2005 ging hij met pensioen en daarom kan hij vrijuit praten over de problemen in de sector. “Die zijn er veel. Als iets misgaat zoals bij Rana Plaza is iedereen verantwoordelijk: kledingbedrijven, consumenten in het Westen, fabriekseigenaren hier. Maar het eerste wat je moet beseffen is dat de kledingindustrie een zegen voor het land is. Je moet je voorstellen: de naaister van nu werkte vroeger als huisslaaf. ’s Avonds verdiende ze wat bij in de prostitutie. Sinds ze een echte baan heeft, is haar leven volledig veranderd. Ik heb het zelf vaak genoeg gezien. Vanaf het eerste salaris is zo’n meisje niet langer het bange schepsel dat ze eerst was. Met alle gevolgen van dien: binnen een mum van tijd is de helft van hen gescheiden van hun echtgenoot. Ze willen ineens zelf kiezen met welke man ze zijn.

“Deze nieuwe onafhankelijkheid van arbeiders heeft een sneeuwbal van economische vooruitgang in gang gezet. De vrouwen zijn blij met hun geld en kopen nieuwe jurken. Dat is goed voor de winkels. De lokale industrie ontplooit zich, met andere woorden: iedereen is gelukkig. Zelfs de dieven.”

Totdat er een fabriek instort.

“Industrialisatie komt nu eenmaal met horten en stoten op gang. Bangladesh was dertig jaar geleden een volledig agrarische samenleving. Dat betekent dat de eerste fabriekseigenaren, zoals ik dus, helemaal niet wisten hoe handel werkte. We wilden gewoon winst maken.

“En dus niet mensen uitbuiten. Dat idee krijg je wel eens als je de kranten leest. Ik kan je vertellen: de meeste Bengaalse fabriekseigenaren zijn gewone ondernemers en begonnen met hun eigen geld. Ze dragen zelf de risico’s. Iedereen wil productie draaien en geld verdienen, maar je bent ook maar een radertje in de machine van de keten.”

Dus eigenaren zijn de echte slachtoffers?

“Nee, dat zijn de arbeiders. Maar ik probeer ook onze kant van het verhaal te laten zien. Het is heus niet zo dat fabriekseigenaren geen loon willen uitbetalen of een gebouw niet willen opknappen. Vaak kunnen ze dat gewoon niet. Bijvoorbeeld als ze een order hebben gekregen en worden opgehouden door een demonstratie, elektriciteitsuitval, enorme files of arbeiders die niet komen opdagen. Dan komt de vracht niet op tijd binnen en krijgt de eigenaar geen geld. Op zo’n moment kan hij zijn mensen eenvoudig niet betalen. Dit soort overmacht komt vaak voor in een land als dit.

“Het grootste probleem is de bureaucratie. Een net woord voor de corruptie. In dit land wordt alles daardoor opgehouden, je moet altijd weer onverwacht ergens bijbetalen: in de haven, voor vergunningen, aan corrupte ambtenaren.

“Daarnaast worden fabriekseigenaren onder druk gezet door kledingbedrijven. Inkopers zijn de sluwste mensen die er bestaan. Zij knijpen fabriekseigenaren uit als een nat T-shirt. ‘De markt is heel slecht, haal vijf procent van je prijs af’, zeggen ze dan. Als fabriekseigenaar wil je die order graag, want je moet je mensen betalen. Dus ga je akkoord.”

Het minimumloon in Bangladesh is 28 euro per maand. Arbeiders willen meer. Wat vindt u?

“Dat is zeker een goed plan. Ook omdat de hele economie ervan zal profiteren. Maar vanuit de fabriekseigenaren kan ik ook zeggen dat ze dat alleen kunnen betalen als de inkopers de prijzen omhoog schroeven. Kledingbedrijven zullen dit bedrag extra moeten betalen op de bestellingen.

“Of fabriekseigenaren niet uit eigen zak hogere lonen kunnen betalen? Goed punt. Veel eigenaren kopen huizen in het buitenland. Maar ze zijn niet allemaal zo rijk. Je moet bovendien ook kijken naar waarom ze hun geld wegsluizen: omdat ze bang zijn dat iemand het hier van ze zal afpakken. Heel onhandig. Daardoor gaat iedereen ze automatisch als criminelen zien. Toch begrijp ik ze wel. De overheidsregels zijn zo vaag dat ze je altijd in de tang hebben als ze je willen aanpakken.

“Fabriekseigenaren moeten inzien dat ze hun geld beter kunnen investeren in de lange termijn. Maar ze zullen niet veranderen totdat het systeem verbetert en ze niet meer bang hoeven te zijn dat de overheid hun geld afpakt. Tot die tijd denken ze, zoals iedereen in een corrupte samenleving, alleen aan zichzelf.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s