Ha gezellig, een theepot met een tulp


24 september 2011 (Trouw) – We houden weer van Holland. Niet alleen van de tv-show van Linda de Mol, maar ook van de architectuur en design. Maar het is meer dan een designtrend,  zegt historicus Tessa Verloren van Themaat, die voor het Openluchtmuseum onderzoek deed naar  oer-Hollandse symbolen. “Het zegt ook iets over onze samenleving.”

Meer dan tweehonderdduizend ‘Hollandschorten’, bedrukt met klompen en tulpen vlogen er vorig jaar over de toonbank bij winkelketen Xenos. “Als ik mensen vraag waarom ze een theepot met Delfts blauwe Hollandprint kopen, weten ze in eerste instantie geen antwoord te geven. ‘Gewoon gezellig’, zeggen ze dan.” Verloren van Themaat lacht en schudt haar hoofd. “Hoezo is een tulp gezellig? Je doet het waarschijnlijk onbewust, maar je projecteert toch een gevoel of verlangen op zo’n object. Anders zou je het niet kopen.”

Onderzoek
Verloren van Themaat, die geschiedenis studeerde aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, onderzocht voor haar afstudeerstage hoe Hollands designs op gebruiksartikelen is veranderd tussen 1990 en 2010. De suggestie te beginnen in de jaren negentig kwam van haar begeleiders van het Openluchtmuseum. Zij hadden het vermoeden dat de trend was ontstaan, parallel aan de toen spelende discussies over de Nederlandse identiteit. Thema’s als globalisering, multiculturalisering en Europeanisering waren in opkomst.

Voor haar onderzoek spitte de historicus twintig jaargangen van het weekblad Magriet door. “Ik wilde een populair damesblad waarin veel voorbeelden van huishoudelijke artikelen in te vinden waren.” Ze vergeleek printjes op theepotten, koekblikken en wc-brillen met elkaar en een duidelijke trend werd zichtbaar.

Tussen 1992 en 1996 ziet ze de eerste piek in Hollandse symbolen op gebruiksartikelen. In die periode zijn het vooral oud-Hollandse ruitjes, wat oubollig Delfts blauw en boerenbont-motieven. Rustieke patronen, noemt Verloren van Themaat deze. De printjes zijn te vinden op servies, hand- en theedoeken. Tussen 1996 en 2002 verdwijnen verwijzingen naar Nederland volledig. Om in 2003, en in sterke mate vanaf 2006, keihard terug te keren en tot vandaag de dag niet meer te verdwijnen.

Opleving
Niet alleen Xenos, maar ook Hema, Praxis, de Bijenkorf en Blokker hebben de spullen in hun collectie. Ook de serviesversierders van Blond Amsterdam liepen de afgelopen jaren binnen met hun klompen, tulpen en kaasmeisjes. Ook gevestigde designers als Studio Job, Hella Jongerius en Piet Hein Eek gebruikten traditionele Delfts blauwe partonen.

Deze opleving is volgens Verloren van Themaat niet toevallig. “Natuurlijk zijn er in mode en design trends die komen en gaan, maar deze valt wel erg nauwkeurig samen met een oplaaiende discussie in de media over wat de Nederlandse identiteit is.”

Terug naar de wortels
Het verdrag van Maastricht in 1992 wakkerde het Hollandgevoel stevig aan, zegt de onderzoekster. “Ineens werd er in kranten en op televisie gediscussieerd over Nederlandse eigenheid. Tegelijktijd was dit de periode waarin het integratiedebat op gang kwam. Mensen hadden behoefte om op zoek te gaan naar hun wortels en er verschenen ineens overal verwijzingen naar oer-Hollands. Om na vier jaar weer langzaam te verdwijnen, terwijl ook de discussie afzwakte.”

Na de moorden op Pim Fortuyn (2002) en Theo van Gogh (2004) was Nederland zijn vertrouwde zelfbeeld kwijt. In 2007 deed prinses Maxima de discussie verder oplaaien toen zij het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) ‘Identificatie met Nederland’ kreeg aangeboden. Verloren van Themaat: “‘De Nederlander bestaat niet’, zei ze. Hierop kreeg de prinses een enorme hoos van reacties over zich heen. ‘Hoezo bestaat die niet’, schreven allerlei opiniemakers, ‘we hebben toch poffertjes en stroopwafels?’ Tegelijkertijd doken er overal klompen op. Ook in de Magriet.”

Niet voor het eerst
Dit fenomeen wordt in de wetenschap ook wel ‘glocalisering’ genoemd, zegt Sophie Elpers. Als etnoloog-historicus is Elpers verbonden aan het Meertens Instituut voor onderzoek naar Nederlandse taal en cultuur. “In periodes van globalisering grijpen mensen terug op het regionale en lokale.” Het is niet de eerste keer dat dit fenomeen in Nederland opduikt. “Aan het eind van de 19de eeuw gingen Nederlanders ineens massaal naar Volendam en Marken op zoek naar hun Nederlandse wortels. Het platteland raakte in trek. Volkskundigen deden daar onderzoek naar Nederlandsheid.”

De economische sector liftte op de trend mee. De NS maakte reclame met vrouwen in klederdracht. Ook de toeristische sector sloeg aan op de ontdekking van het Hollandse platteland. Elpers: “In die tijd ontstonden de toeristenwinkels die later ook tulpen, klompen, miniatuurmolens en poppen in klederdracht gingen verkopen. Zo werden deze symbolen internationaal bekend als Nederlands.”

Net anders
Maar de patronen zijn wel veranderd. Verloren van Themaat bladert door haar knipselmap. “Tegenwoordig zijn blauwwitte symbolen hip. Ze zitten overal op. Niet alleen op servies, maar ook op schorten, pannenlappen, douchegordijnen en zelfs op waterkokers. Bovendien zijn de symbolen veel strakker en er wordt steeds meer herhaling gebruikt. Eigenlijk zijn het karikaturen van wat als Holland bekend geworden is in het buitenland. We hebben de toeristische plaatjes die vroeger zo taboe waren ineens omarmd.”

Kunst of kitsch?
Kunstenaar Hugo Kaagman is naar eigen zeggen een van de eersten die in de jaren negentig de oer-hollandse printen herinvoerde. Zo ontwierp hij in 1992 een Delfts blauwe muur op Schiphol. “Dat viel toen nog helemaal niet in goede aarde hoor.” Nederlanders wilden alleen maar buitenlandse patronen in kunst, design en mode, legt hij uit. “Wat van ver kwam was lekker. Men vond mijn werk nationalistisch. We zijn toch wereldburgers, zeiden ze.”

Dat is nu wel anders. Kaagman: “Ik ben blij dat Delfts blauw terug is, maar de manier waarop is nu wel erg kitscherig. Designers als Hella Jongerius maken kwalitatief mooie spullen, maar dat van Xenos is van zulke slechte kwaliteit. Het is historisch incorrect en lelijk. Maar wel leuk dat we tegenwoordig weer trots mogen zijn op de Nederlandse cultuur. Zolang het niet gekaapt wordt door bepaalde politieke partijen.”

De symbolen op een theepot zijn maar het topje van de ijsberg, denkt etnoloog Elpers. “KLM heeft een vliegtuig met Hollandse tegeltjes laten bedrukken. Televisieprogramma’s als ‘Boer Zoekt Vrouw’ en ‘Ik Hou Van Holland’ zijn erg populair. Dat geldt ook voor radiozender 100%NL en voor architectuur. We zijn er duidelijk nog niet klaar mee.”

Nationalisme
Dat nationalisme verkoopt, zegt volgens Verloren van Themaat meer over de maatschappij dan over winkels als Xenos. “De designs, de televisieprogramma’s of een Geert Wilders die gebruik maakt van de symbolen, dat zegt iets over de maatschappij. Politici of designers hebben die vraag naar Nederlandse symboliek niet gecreëerd, ze spelen gewoon slim in op wat er onder de mensen leeft. We hebben behoefte aan nationale identiteit, ook al weten we zelf niet helemaal wat dat is.”

Terwijl andere cultuurhistorici zich zorgen maken over het nationalisme dat achter de Hollandtrend schuilgaat, ziet Verloren van Themaat de gebruiksartikelen als relatief onschuldig. “Het zijn goedkope spullen die niet lang meegaan. Het merk Whats’s Cooking verkoopt bijvoorbeeld een piep-ei met Delfts blauwe grachtenhuisjes erop. Dat doe je in de pan als je eieren kookt. Als je ei zacht is klinkt het liedje ‘In Holland staat een huis’ uit het piep-ei, als het hard gekookt is hoor je het Wilhelmus.” Lachend: “Dat kan wel een symptoom van opkomend nationalisme zijn, maar zo’n ei is natuurlijk a-politiek. Bovendien gaat het maar een paar maanden mee.”

Ontstaan Delfts blauw
De VOC heeft wit-blauw serviesgoed in de 16de eeuw geïntroduceerd. De Nederlanders kaapten een Portugees schip vol met Chinees wit-blauw porselein. Het werd meteen een doorslaand succes, waarna de VOC het zelf ging halen. Nadat er in China een oorlog uitbrak viel de import stil en kwam in Delft de productie op gang. Naast servies ging men ook tegels ontwikkelen. Langzamerhand werd het goedkoper en kon ook de gewone mans het zich gaan veroorloven.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s